Müasir dövrdə uşaqlar üçün smartfon, planşet, televizor kimi cihazlar artıq oyuncaq deyil, gündəlik həyatın bir parçasıdır. Uşaq bir tərəfdən öyrənir, əylənir, digər tərəfdən isə bu cihazlarla uzunmüddətli əlaqə onun inkişaf edən beyninə ciddi təsirlər göstərir. Bu səbəbdən, ekran asılılığı təkcə sosial məsələ deyil, neyropsixoloji risk daşıyan ciddi bir problemdir.

Patrulaz.az ekran bağımlılığının uşaqlarda yaratdığı neyropsixoloji dəyişiklikləri təqdim edir:

Beyin inkişafına təsiri

Uşaqların beyni 0-12 yaş arasında ən sürətli inkişaf mərhələsindən keçir. Bu dövrdə beyin həyəcan, motivasiya, diqqət, yaddaş kimi funksiyalar üzərində formalaşır. Ekrana uzun müddət baxmaq isə frontal lob (diqqət və qərarvermə bölgəsi) fəaliyyətini zəiflədir, dopamin ifrazını süni şəkildə artıraraq real həyatdan zövq alma qabiliyyətini azaldır, beynin “mükafat sistemi”ni pozaraq asılılıq mexanizmini hərəkətə gətirir.

Diqqət və yaddaş problemləri

Uzun müddət ekrana baxmaq uşaq beynində konstant diqqət problemi yarada bilər. Əsas fəsadlar bunlardır:

– Diqqətin yayılması və fokuslanma çətinliyi,

– Qısa müddətli yaddaş zəifliyi,

– Dərs zamanı tez-tez zəngin stimulyasiyaya ehtiyac duymaq.

Uşaq ekrandakı sürətli səhnə keçidlərinə alışdıqca real həyatda baş verən proseslər ona “darixdırıcı” görünür və bu da öyrənmə keyfiyyətini aşağı salır.

Yuxu pozuntuları

Araşdırmalar göstərir ki, gün ərzində xüsusilə yatmazdan əvvəl ekran istifadəsi melatonin ifrazını azaldır (yəni yuxu hormonunu), yuxuya getməni gecikdirir, dərin yuxu fazalarının keyfiyyətini aşağı salır.

Bu isə həm fiziki, həm də emosional balansı pozur, nəticədə uşaq gün ərzində gərgin, yorğun və narahat olur.

Emosional və davranış dəyişiklikləri

Ekran asılılığı uşaq psixikasında aşağıdakı davranışlara səbəb ola bilər:

– Aqressiya və dözümsüzlük,

– Ani duyğu dəyişiklikləri və emosional stabilliyin pozulması,

– Sosial təcrid və real münasibətlərdən uzaqlaşma,

– Ərköyünlük və davamlı “istəyirəm” tələbi ilə çıxış etmə.

Bu davranışlar, xüsusilə çoxlu cizgi filmi və ya oyunda “qəhrəman”, “düşmən”, “zərbə” motivlərini görən uşaqlarda daha qabarıq müşahidə olunur.

Sosial bacarıqların geriləməsi

Həddindən artıq ekran vaxtı uşağın insanlarla birbaşa ünsiyyətini məhdudlaşdırır. Nəticədə empati bacarığı zəifləyir, göz kontaktı qurmaqda çətinlik çəkilir, qrup içində özünü ifadə etmə çətinləşir.

Bu, gələcəkdə özünə inam problemi, ünsiyyət pozuntusu və hətta introvertlik zorunluluğu yarada bilər.

Uşaqda asılılıq davranışının təşəkkülü

Ekran istifadəsi uşaqlarda erkən yaşdan “digital dopamin asılılığı”na səbəb ola bilər. Bu, klassik narkotik və ya şəkər bağımlılığı kimidir:

– Uşaq sakitləşmək üçün ekran istəyir,

– Ekran olmayanda narahat olur, qışqırır, aqressivləşir,

– Həyatdan həzz almaq üçün təkrar-təkrar ekran axtarır.

Bu asılılıq yetkinlik dövründə texnoloji və ya digər vərdiş asılılıqlarına zəmin yaradır.

Qarşısını necə almalı?

1. Ekran vaxtını məhdudlaşdırın – Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına görə:

– 2 yaşa qədər: sıfır ekran,

– 2-5 yaş: gündə maksimum 1 saat,

– 6+ yaş: gündə 1-2 saatdan artıq olmamalıdır.

2. Nümunə olun – Valideynlər özləri də ekran qarşısında çox vaxt keçirirsə, uşaq bunu normal sayacaq.

3. Alternativ fəaliyyətlər yaradın – açıq hava oyunları, əl işləri, masaüstü oyunlar, kitab oxuma vərdişi.

4. Yatmazdan ən azı 1 saat əvvəl ekranı tamamilə dayandırın.

5. Tədris və inkişaf üçün texnologiyanı seçin, amma bu zaman da nəzarəti əldən verməyin.

Ekran istifadəsi düzgün və nəzarətli olduqda faydalı vasitəyə çevrilə bilər. Amma sərhəd keçildikdə, bu, uşaq beynində davranış pozuntularına, zəif yaddaşa, sosial izolə və asılılığa səbəb ola bilər.

Yəni ekran bir alətdir, tərbiyə isə onunla necə davranacağımızdan ibarətdir.

Uşaq texnologiyanı yox, insanı örnək alır.

Ləman Sərraf