Bəzən insan başqasını nəyəsə məcbur etməyə, fikrini dəyişməyə və ya müəyyən davranışdan çəkindirməyə çalışır. Lakin nəticə gözlənilənin tam əksi olur: qarşı tərəf həmin davranışa daha da meyllənir və ya əvvəlkindən daha qəti mövqe tutur. Psixologiyada bu hadisə “bumeranq effekti” adlanır.

Patrul.az-ən araşdırmasına görə, adını atıldıqdan sonra yenidən geri qayıdan bumeranqdan alan bu effekt, insanlara göstərilən təzyiqin və ya həddindən artıq təsirin əks nəticə verməsini ifadə edir. Sadə dillə desək, bir insanı hansısa fikirdən daşındırmağa çalışdıqca, o, həmin fikrə daha çox bağlana bilər.

Psixoloqların fikrincə, bunun əsas səbəbi insanın azad seçim hüququnu qorumaq istəyidir. İnsanlar onlara nə etməli olduqlarının sərt şəkildə diktə edilməsini xoşlamırlar. Kimsə seçim azadlığının məhdudlaşdırıldığını hiss etdikdə, şüuraltı olaraq müqavimət göstərməyə başlayır. Bu hadisə elmi ədəbiyyatda “psixoloji reaktans” kimi də tanınır.

Bumeranq effekti gündəlik həyatda tez-tez müşahidə olunur. Məsələn, valideyn övladına müəyyən bir davranışı qəti şəkildə qadağan etdikdə, uşaq və ya yeniyetmə həmin şeyi daha maraqlı hesab edə bilər. Eyni vəziyyət reklam və maarifləndirmə kampaniyalarında da yaşanır. Bəzən siqaretin zərərlərini çox aqressiv formada göstərən kampaniyalar bəzi insanlarda əks reaksiya yaradaraq marağı daha da artıra bilir.

Siyasi və ictimai həyatda da bu effektə rast gəlinir. Müəyyən ideyanın, kitabın və ya məlumatın qadağan edilməsi insanların ona olan marağını azaltmaq əvəzinə artıra bilər. Tarix boyu qadağan edilmiş bir çox əsərin sonradan daha geniş auditoriya tərəfindən oxunmasının səbəblərindən biri də məhz budur.

Maraqlıdır ki, bumeranq effekti sosial şəbəkələr dövründə daha aydın görünür. Hər hansı bir fikir və ya paylaşım sərt tənqid olunduqda, bəzən həmin məzmun daha çox diqqət çəkir və daha geniş yayılır. İnternet istifadəçiləri buna tez-tez “əks təbliğatın gücü” kimi yanaşırlar.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, insanları inandırmağın ən effektiv yolu təzyiq göstərmək deyil, onlara seçim imkanı vermək, məlumatı balanslı şəkildə təqdim etmək və qərarı özlərinin verməsinə şərait yaratmaqdır. Çünki insan beyni çox vaxt məcburiyyətə deyil, azad seçim hissinə daha müsbət reaksiya verir.

Beləliklə, bumeranq effekti göstərir ki, hər təsir istənilən nəticəni vermir. Bəzən bir fikri qəbul etdirmək üçün göstərilən həddindən artıq səy həmin fikrin əksinə işləyir və nəticədə “atılan bumeranq” yenidən sahibinə qayıdır. Bu səbəbdən psixologiyada və ünsiyyət elmlərində bumeranq effekti insan davranışını anlamaq üçün ən maraqlı fenomenlərdən biri hesab olunur.

Ləman Sərraf