“Bəd-nəzər” anlayışı əsrlərdir həm xalq inanclarında, həm də gündəlik danışıqda öz yerini qoruyur. Uşağın səbəbsiz ağlaması, yeni alınan əşyanın tez xarab olması, insanın qəfil halsızlaşması çox vaxt “göz dəydi” kimi izah olunur. Bəs doğrudanmı bəd-nəzər mövcuddur, yoxsa bu, sadəcə psixoloji və mədəni bir fenomendir?

Patrul.az-ın araşdırmasına görə, elmi baxımdan bəd-nəzərin varlığını sübut edən konkret fakt və ya eksperiment yoxdur. Heç bir tədqiqat bir insanın baxışının qarşı tərəfə fiziki zərər verdiyini təsdiqləmir. Lakin psixologiya bu inancın təsir mexanizmini izah edir. İnsan bəd-nəzərə inanırsa, bu inanc onun davranışına, emosiyalarına və hətta bədən reaksiyalarına təsir göstərə bilər. Buna “özünü doğruldan proqnoz” deyilir: insan pis bir şey olacağını gözləyir və nəticədə stress, qorxu və gərginlik fonunda həqiqətən özünü pis hiss etməyə başlayır.

Digər tərəfdən, bəd-nəzər anlayışı sosial və mədəni köklərə malikdir. Qədim dövrlərdə insanlar başa düşə bilmədikləri xəstəlikləri, uğursuzluqları və qəfil dəyişiklikləri izah etmək üçün mistik səbəblərə üz tuturdular. Xüsusilə qısqanclıq, paxıllıq kimi hislərin “enerji ötürməsi” ilə əlaqələndirilməsi bir çox mədəniyyətdə ortaq motivdir. Maraqlıdır ki, Aralıq dənizi ölkələrindən Orta Asiyaya qədər geniş coğrafiyada “göz muncuğu”, dualar və müxtəlif qoruyucu rituallar mövcuddur. Bu da bəd-nəzərin fərdi yox, kollektiv bir inanc olduğunu göstərir.

Faktlara gəldikdə isə, bəzi hallarda bəd-nəzər kimi yozulan hadisələrin arxasında çox sadə səbəblər dayanır: yorğunluq, stress, psixosomatik reaksiyalar, təsadüflər və ya diqqətsizlik. Məsələn, yeni doğulmuş körpələrin tez-tez ağlaması fizioloji səbəblərlə bağlıdır, amma bu, çox vaxt “göz dəymə” ilə izah edilir. Eyni şəkildə, uğurun ardınca gələn uğursuzluq da insan beyninin təsadüflər arasında məna axtarma meylindən qaynaqlanır.

Bununla belə, bəd-nəzərə inanmağın bir müsbət tərəfi də var: psixoloji rahatlama. İnsan qoruyucu bir simvola və ya rituallara inanaraq özünü daha güvənli hiss edir. Bu isə stressin azalmasına və emosional tarazlığın qorunmasına kömək edə bilər. Yəni təsir real olmasa da, inancın yaratdığı psixoloji nəticə realdır.

Bir sözlə, bəd-nəzərin elmi olaraq sübut edilmiş obyektiv bir reallıq olduğunu demək çətindir. Amma onun insanların düşüncəsinə, davranışına və emosional vəziyyətinə təsiri danılmazdır. Başqa sözlə, bəd-nəzər bəlkə də gözlə deyil, daha çox beynimizlə bağlı bir məsələdir. İnanırsansa, təsir edir, inanmasan, sadəcə bir mədəni mif olaraq qalır.

Ləman Sərraf