Futbolda topa başla zərbə vurmaq oyunun ayrılmaz hissəsidir. Müdafiəçilər hava toplarını uzaqlaşdırmaq, hücumçular isə qol vurmaq üçün bu texnikadan mütəmadi istifadə edirlər. Lakin son illərdə alimlər bu zərbələrin beynə uzunmüddətli təsiri ilə bağlı araşdırmalarını intensivləşdiriblər. Yeni tədqiqat göstərir ki, topa başla vurmaq beyində müəyyən bioloji dəyişikliklər yaratsa da, bu dəyişikliklərin gələcəkdə ciddi nevroloji xəstəliklərə səbəb olub-olmadığı hələ tam aydın deyil.

Patrul.az-ın araşdırmasına görə, Amsterdam Universiteti Tibb Mərkəzinin alimləri təxminən 400 həvəskar futbolçunun iştirakı ilə araşdırma aparıblar. Tədqiqat zamanı iştirakçılardan oyundan əvvəl və matç başa çatdıqdan dərhal sonra qan nümunələri götürülərək müxtəlif biomarkerlərin səviyyəsi müqayisə edilib.

Araşdırmanın nəticələri göstərib ki, oyun zamanı topa başla zərbə vuran futbolçuların qanında kəllə-beyin travmasının göstəricilərindən biri hesab olunan S100B zülalının, həmçinin Altsheymer xəstəliyi ilə əlaqələndirilən p-tau217 biomarkerinin səviyyəsi nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəlir. Alimlər müəyyən ediblər ki, bu artım vurulan zərbələrin sayı və gücü ilə birbaşa əlaqəlidir. Xüsusilə matç ərzində topa iki və ya daha çox dəfə başla zərbə endirən futbolçularda biomarkerlərin səviyyəsi daha yüksək olub.

Mütəxəssislərin fikrincə, bu nəticələr futbol zamanı baş nahiyəsinə təkrarlanan təsirlərin beyində qısamüddətli bioloji reaksiyalar yaratdığını göstərir. Bununla belə, əldə edilən göstəricilər hələ Altsheymer xəstəliyinin inkişaf etdiyini və ya mütləq inkişaf edəcəyini ifadə etmir. p-tau217 biomarkeri Altsheymer xəstəliyinin erkən göstəricilərindən biri hesab olunsa da, onun müvəqqəti artması ilə xəstəliyin yaranması arasında birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsi hələ sübut edilməyib.

Araşdırmanın diqqətçəkən nəticələrindən biri də biomarkerlərin qalıcı olmamasıdır. Qan analizləri göstərib ki, S100B və p-tau217 zülallarının səviyyəsi adətən 24–48 saat ərzində yenidən normal həddə qayıdır. Bu isə orqanizmin qısamüddətli reaksiyası kimi qiymətləndirilir.

Alimlər bildirirlər ki, hazırkı tədqiqat yalnız həmin bioloji dəyişiklikləri qeydə alıb və onların uzun illər sonra hansı nəticələrə gətirib çıxaracağını müəyyən etmir. Bu suala cavab tapmaq üçün futbolçuların uzunmüddətli müşahidəsini əhatə edən əlavə araşdırmalara ehtiyac var.

Son illərdə peşəkar futbolda da baş nahiyəsinin qorunmasına xüsusi diqqət yetirilir. Bir sıra ölkələrdə uşaq futbolunda topa başla zərbələrin sayına məhdudiyyətlər tətbiq edilir, məşq metodikaları yenilənir və beyin sağlamlığının qorunmasına yönəlmiş yeni təhlükəsizlik qaydaları hazırlanır.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, mövcud nəticələr futbol oynamaqdan imtina etmək üçün əsas vermir. Bununla belə, təkrarlanan baş zərbələrinin təsirini daha yaxşı anlamaq, idmançılarda beyin sağlamlığını mütəmadi izləmək və təhlükəsizlik tədbirlərini gücləndirmək gələcəkdə həm peşəkar, həm də həvəskar futbolçuların sağlamlığının qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Ləman Sərraf