“Yaxın Şərq uzun illərdir qlobal güclərin rəqabət meydanı kimi çıxış edir. Hazırkı İran-İsrail-ABŞ qarşıdurması isə regionda onsuz da mövcud olan həssas təhlükəsizlik balansını daha da sarsıdır. Bu gərginlik təkcə iki və ya üç aktor arasında siyasi mübahisə deyil, həm də enerji təhlükəsizliyi, nüvə silahlanması, regional təsir zonaları və qlobal güc mərkəzləri arasında geosiyasi mübarizənin tərkib hissəsidir”.

Bu sözləri politoloq, İnsan Alverinə Qarşı Mübraizə Təşkilatının sədri Ramiz Alıyev Patrul.az-a hazırkı İran-İsrail-ABŞ qarşıdurmasının əsas siyasi və geosiyasi səbəbləri və bu münaqişənin regionda genişlənmə ehtimalının necə qiymətləndirildiyi barədə öz fikirləri bölüşərkən deyib.

Politoloq bildirib ki, hər üç ölkə arasında qarşıdurma ideoloji ziddiyyətlər, İranın nüvə proqramı və regionda güc balansı uğrunda rəqabət zəminində formalaşıb:

“İran ilə İsrail arasında qarşıdurmanın kökləri 1979-cu il İran İslam İnqilabına gedib çıxır. İnqilabdan sonra Tehran İsraili legitim dövlət kimi tanımadığını bəyan etmiş və Fələstin məsələsini xarici siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevirmişdir. İsrail isə İranın regionda artan hərbi-siyasi təsirini və xüsusilə nüvə proqramını öz milli təhlükəsizliyinə birbaşa təhdid hesab edir. ABŞ isə uzun illərdir İsrailin əsas strateji müttəfiqi olaraq regionda onun təhlükəsizliyinə siyasi və hərbi təminat verir. Eyni zamanda Vaşinqton İranın nüvə proqramını və regiondakı proksi qüvvələr vasitəsilə təsir imkanlarını məhdudlaşdırmağa çalışır. Bu üçtərəfli qarşıdurma ideoloji, təhlükəsizlik və güc balansı aspektlərində formalaşmış mürəkkəb bir sistemdir.

Münaqişənin əsas siyasi səbəblərindən biri İranın nüvə proqramıdır. 2015-ci ildə imzalanmış Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı (JCPOA) İranın nüvə fəaliyyətini məhdudlaşdırmaq müqabilində sanksiyaların yumşaldılmasını nəzərdə tuturdu. Lakin 2018-ci ildə ABŞ-nin sazişdən birtərəfli qaydada çıxması və sanksiyaların bərpası gərginliyi yenidən artırdı. İsrail İranın nüvə silahına malik olmasının regionda strateji balansı dəyişəcəyini və öz mövcudluğunu təhdid edəcəyini bildirir. ABŞ isə İranın nüvə potensialını həm regional sabitlik, həm də qlobal təhlükəsizlik üçün risk kimi qiymətləndirir. Tehran isə öz növbəsində nüvə proqramının dinc məqsədlər daşıdığını iddia edir və sanksiyaları siyasi təzyiq aləti kimi xarakterizə edir”.

R. Alıyev qeyd edir ki, İran ilə İsrail arasındakı qarşıdurma müharibədən çox, regionda proksi qüvvələr və qlobal güclərin maraqları fonunda davam edən strateji rəqabətdir:

“İran-İsrail qarşıdurması birbaşa hərbi toqquşmadan daha çox proksi müharibələri formasında təzahür edir. Livanda “Hizbullah”, Qəzzada HƏMAS və İslam Cihadı, Yəməndə husilər, Suriyada İranın dəstəklədiyi silahlı qruplar Tehran üçün regional təsir mexanizmləridir. İsrail isə bu qüvvələrin silahlandırılmasını və möhkəmlənməsini öz sərhədləri üçün təhlükə sayaraq Suriyada və digər ərazilərdə müntəzəm hava zərbələri endirir. ABŞ-ın bölgədə hərbi mövcudluğu, xüsusilə Körfəz ölkələrində yerləşən bazaları və donanması İran tərəfindən strateji təhdid kimi qəbul olunur. Vaşinqton isə İranın regionda təsirini məhdudlaşdırmaq üçün İsrail və bəzi ərəb dövlətləri ilə təhlükəsizlik əməkdaşlığını gücləndirir. “İbrahim razılaşmaları” çərçivəsində İsrail ilə bir sıra ərəb ölkələri arasında münasibətlərin normallaşması da İranın strateji mühasirəyə alınması kimi dəyərləndirilir. Regionun enerji resursları və nəqliyyat marşrutları qarşıdurmanın geosiyasi əhəmiyyətini artırır. Hörmüz boğazı dünya neft tədarükünün mühüm hissəsinin keçdiyi strateji nöqtədir. Hər hansı hərbi eskalasiya enerji bazarlarında kəskin dalğalanmalara səbəb ola bilər. Bu isə qlobal iqtisadi sabitliyə birbaşa təsir göstərir. Rusiya və Çin kimi qlobal aktorlar da prosesləri diqqətlə izləyir. Çin İranla uzunmüddətli iqtisadi əməkdaşlıq sazişləri imzalayıb və enerji təhlükəsizliyi baxımından regionda sabitlikdə maraqlıdır. Rusiya isə həm İran, həm də İsrail ilə müəyyən səviyyədə münasibətlər saxlayaraq balans siyasəti yürütməyə çalışır”.

Politoloqun sözlərinə görə,İran-İsrail-ABŞ qarşıdurması regional çərçivəni aşaraq qlobal güc balansına təsir edən mürəkkəb geosiyasi mübarizədir və eskalasiya riski qalmaqdadır:

“Beləliklə, münaqişə yalnız regional deyil, həm də qlobal güc balansının bir elementi kimi çıxış edir. Hazırkı mərhələdə birbaşa genişmiqyaslı müharibə ehtimalı aşağı qiymətləndirilsə də, lokal toqquşmaların geniş regional eskalasiyaya çevrilməsi riski qalmaqdadır. Xüsusilə Livan cəbhəsində “Hizbullah”ın aktiv iştirakı və ya Körfəz regionunda ABŞ qüvvələrinə qarşı mümkün hücumlar münaqişəni daha geniş miqyaslı qarşıdurmaya sürükləyə bilər. Eyni zamanda diplomatik kanalların tamamilə bağlanmaması müsbət amil kimi qiymətləndirilə bilər. Qətər, Oman və digər vasitəçi ölkələrin təşəbbüsləri, həmçinin beynəlxalq təşkilatların səyləri gərginliyin nəzarətdən çıxmasının qarşısını almağa yönəlib. Lakin tərəflər arasında etimadın aşağı səviyyədə olması uzunmüddətli sabitliyin əldə olunmasını çətinləşdirir.

Yekun olaraq bildirmək istərdim ki, İran-İsrail-ABŞ qarşıdurması Yaxın Şərqdə güc balansının yenidən formalaşdığı mürəkkəb geosiyasi mərhələnin təzahürüdür. Nüvə proqramı, regional təsir zonaları, enerji marşrutları və ideoloji ziddiyyətlər bu gərginliyin əsas səbəblərini təşkil edir. Münaqişənin genişlənmə ehtimalı mövcuddur və bu, təkcə region ölkələri üçün deyil, qlobal təhlükəsizlik və iqtisadi sistem üçün də ciddi nəticələr doğura bilər. Mövcud reallıq göstərir ki, qarşıdurmanın hərbi eskalasiyası bütün tərəflər üçün ağır siyasi və iqtisadi itkilərə səbəb ola bilər. Bu baxımdan diplomatik dialoq və çoxtərəfli təhlükəsizlik mexanizmlərinin gücləndirilməsi regionda sabitliyin qorunması üçün əsas alternativ olaraq qalır”.

Cəmilə Cəfərzadə