“Gecə işləməkdə nə var ki?” – bu cümlə bir çox insana tanışdır. Amma məsələ təkcə iş vaxtında deyil, bioloji saatın, yəni bədənin təbii ritminin pozulmasındadır. Gecə işləmək bir çox sahədə – həkimlərdən sürücülərə, operatorlardan təhlükəsizlik işçilərinə qədər geniş yayılıb. Amma bu iş rejiminin insan sağlamlığına verdiyi təsirlər az qala işin özündən daha təhlükəlidir.

Bioloji saat nədir və niyə vacibdir?

Patrulaz.az-ın araşdırmasına görə, insan orqanizmi “sirkadi ritm” adlanan bioloji bir saatla işləyir. Bu saat Günəş işığına uyğunlaşaraq, hormonları, bədən temperaturunu və yuxu-oyaq dövranını tənzimləyir. Səhər saatlarında “oyan” deyən kortizol yüksəlir, axşamlar isə “yat” əmrini verən melatonin artmağa başlayır. Gecə işləyənlər bu sistemi alt-üst edir.

Melatoninlə müharibə

Gecə işinin bəlkə də ən zərərli təsiri melatonin hormonunun sıxışdırılmasıdır. Bu hormon yalnız qaranlıqda və sakit mühitdə ifraz olunur. İşıqlı mühitdə, xüsusən də süni işıqlar altında bədən melatonin istehsalını azaldır. Nəticə isə yuxusuzluq, əhval pozğunluğu, hətta immun sisteminin zəifləməsidir.

Xroniki xəstəliklərə açılan qapı

Araşdırmalar göstərir ki, uzun müddət gecə növbəsində işləyən insanlar arasında ürək-damar xəstəlikləri, tip 2 diabet, piylənmə və bəzi xərçəng növləri daha çox rast gəlinir. Harvard Tibb Məktəbi tərəfindən aparılan bir tədqiqatda, 10 ildən artıq gecə işləyən qadınların süd vəzi xərçəngi riskinin əhəmiyyətli dərəcədə artdığı müşahidə olunub.

Psixoloji təsirlər: Yalnızlıq və stres

Gecə işləyənlərin ən çox şikayət etdiyi mövzulardan biri də sosial həyatın pozulmasıdır. Gündüz yatarkən ətraf oyaq olur, gecə isə iş başındasansa, ailə və dostlarla ünsiyyət azalır. Bu təcrid hissi isə depressiya və narahatlıq pozuntularını qaçılmaz edir.

Bəs nə etmək olar?

Əgər gecə işləmək zəruridirsə, bəzi tədbirlər vəziyyəti az da olsa yüngülləşdirə bilər:

– Qaranlıq və səssiz yuxu mühiti yaratmaq

– Daimi yuxu rejimi qurmaq (hətta istirahət günlərində belə)

– Sağlam qidalanmaq və fiziki aktiv qalmaq

– Əgər mümkündürsə, iş növbələrini rotasiya ilə dəyişmək, daim gecə növbəsində qalmamaq

Gecə işləmək müasir dünyanın tələbidir. Amma bu tələb, bədənin təbii ritmlərinə qarşı çıxmaq bahasına başa gəlir. Bu səbəbdən, istər fərdi qayğı, istərsə də iş şəraiti baxımından bu rejimin fəsadlarını azaltmaq üçün tədbirlər mütləq düşünülməlidir. Çünki bədənimiz bizə bircə dəfə verilir, o da daim gecə rejiminə uyğunlaşacaq qədər möcüzəvi deyil.

Ləman Sərraf