“İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, gənclərin iş üçün xaricə üz tutması əmək bazarının real tələbləri ilə ali təhsil müəssisələrinin hazırladığı kadr profilləri arasındakı uyğunsuzluğun dərinləşməsi nəticəsində formalaşan sosial-iqtisadi proses kimi ortaya çıxır. Təhlillər göstərir ki, əmək bazarında yaranmış struktur dəyişikliklərinə universitetlər adekvat reaksiya vermədikcə, gənclərdə “xaricdə özünürealizasiya psixologiyası” güclənir və bu proses artıq fərdi seçim yox, kütləvi davranış modelinə çevrilir. Son 10 ildə 20–34 yaş aralığında olan azərbaycanlı gənclərin xaricdə işləmə və təhsil alma məqsədli miqrasiyası rəsmi statistikaya görə iki dəfədən çox artıb. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına əsasən, 2015–2023-cü illərdə Azərbaycandan əmək miqrasiyası məqsədilə çıxanların sayı 42% artıb. Bu rəqəm əmək bazarında balansın pozulmasının və təhsil–iqtisadiyyat əlaqəsinin zəifləməsinin bariz göstəricisidir.”

Bu fikirləri Patrul.az-a açıqlamasında təhsil eksperti Kamran Əsədov səsləndirib.

Onun sözlərinə görə, qanunvericiliyin tələbləri də bu uyğunsuzluğu təsdiqləyir:

“Təhsil haqqında” Qanunun 4-cü maddəsində açıq şəkildə qeyd olunur ki, təhsil sistemi “işçi qüvvəsinin hazırlanması və iqtisadiyyatın tələbatına uyğun kadr təminatını” həyata keçirməlidir. “Ali təhsil haqqında” Qanunun 9-cu maddəsində isə universitetlərin missiyası kimi “əmək bazarının ehtiyaclarına cavab verən kadrların hazırlanması” xüsusi vurğulanır.

Lakin faktiki vəziyyət bu normativ baza ilə üst-üstə düşmür. Elm və təhsil siyasətində son illərin irəliləyişinə baxmayaraq, universitetlərin böyük əksəriyyəti iqtisadiyyatın tələb etdiyi bacarıq profillərini yetişdirmir. Bu uyğunsuzluq gənclərin xaricdə daha şəffaf, meritokratik və yüksək gəlirli iş mühitinə üstünlük verməsinə səbəb olur.

Əmək bazarının strukturuna baxdıqda aydın görünür ki, Azərbaycanda yeni yaradılan iş yerlərinin təxminən 70%-i xidmət sektorundadır, lakin universitetlər hələ də ən yüksək kontingenti iqtisadiyyat, hüquq və idarəetmə kimi artıq doyma nöqtəsinə çatmış ixtisaslara yönləndirir. Bu isə gənclərin ölkədə iş tapmaq imkanlarını məhdudlaşdırır.

Ekspert bildirib ki, son illərdə Elm və Təhsil Nazirliyinin həyata keçirdiyi islahatlar gənclərin bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi və təhsil-iqtisadiyyat əlaqəsinin gücləndirilməsi baxımından müsbət tendensiya yaradıb:

“Nazirliyin kurikulumun yenilənməsi, STEM və STEAM istiqamətlərinin genişləndirilməsi, 2023–2024-cü illərdə peşə təhsilinə müraciətin 33% artması, eləcə də universitetlərdə keyfiyyət təminatı mexanizmlərinin gücləndirilməsi təqdirəlayiqdir. Bu islahatlar uzunmüddətli dövrdə miqrasiya təzyiqini azalda biləcək əsaslı yanaşmalardır. Nazirlik tərəfindən son 5 ildə həyata keçirilən rəqəmsal bacarıqlar, müəllim hazırlığının gücləndirilməsi və məktəblərdə texnoloji infrastrukturların yaradılması artıq gənclərin kompetensiyalarında keyfiyyət dəyişikliyi formalaşdırır.”

Dünya təcrübəsi göstərir ki, miqrasiya psixologiyasının azalması üçün təhsil sistemi real iqtisadiyyatla sinxron şəkildə işləməlidir. Estoniyada ali təhsil proqramlarının 65%-i birbaşa əmək bazarı ilə razılaşdırılır və ölkədə gənclərin xaricə iş məqsədli axını 10% civarındadır. Finlandiyada isə ali təhsil müəssisələri hər 3 ildən bir əmək bazarı hesabatı əsasında proqramlarını yeniləyir və gənclərin miqrasiya niyyətləri OECD üzrə ən aşağı göstəricilərdən biridir.

Azərbaycan universitetləri hələ də əmək bazarının tələblərinə adekvat çeviklik göstərmir; bir çox ixtisaslarda məzunların məşğulluq səviyyəsi 40–50% diapazonundadır, yəni hər iki məzundan biri ixtisası üzrə iş tapa bilmir. Bu isə universitetlərin struktur islahatlarını sürətləndirməsini zəruri edir.

Kamran Əsədov vurğulayıb ki, gənclərin xaricə yönəlməsinin mənfi tərəfi ölkədə intellektual kapitalın tükənmə riskini artırmasıdır:

“Xüsusilə mühəndislik, proqramlaşdırma, tibb və yüksək ixtisas tələb edən sahələr üzrə beyin axını daha güclüdür. Statistikaya görə, xaricə gedən Azərbaycan vətəndaşlarının 28%-i texniki ixtisas sahibləridir. Lakin prosesin müsbət tərəfləri də var: beynəlxalq təcrübə, yeni bacarıqlar və xaricdə işləyənlərin göndərdiyi maliyyə axınları ölkə iqtisadiyyatı üçün əlavə dəyər yaradır. Dünya Bankının hesabatına görə, 2023-cü ildə xaricdə işləyən azərbaycanlıların ölkəyə illik pul köçürmələri 2,5 milyard dollara yaxınlaşıb ki, bu da qeyri-neft sektorunun bəzi sahələrindən daha böyükdür.”

Miqrasiya psixologiyası təbii proses olsa da, Azərbaycanın regional rəqabətə davamlı olması üçün gənclərin ölkədə qalmasını iqtisadi baxımdan cəlbedici etmək vacibdir. Bu istiqamətdə Elm və Təhsil Nazirliyinin fəaliyyəti – bacarıq yönümlü təhsil modellərinin genişləndirilməsi, peşə təhsilinin gücləndirilməsi, rəqəmsal savadlılığın artırılması və innovativ layihələrin məktəb mühitinə inteqrasiya edilməsi – gələcəkdə gənclərin əmək bazarında mövqeyini gücləndirəcək strategiyalardır.

Bununla yanaşı, universitetlərin məsuliyyəti daha böyükdür; onlar əmək bazarı ilə əlaqələrini gücləndirməli, proqramlarını modernləşdirməli və artıq tələb görməyən sahələr üzrə kütləvi qəbul praktikasını dayandırmalıdır.

“Hesab edirəm ki, mövcud vəziyyətdə dəyişməsi tələb olunan əsas məsələ ali təhsilin keyfiyyəti və iqtisadiyyatın tələb etdiyi yeni bacarıqların sürətlə təhsil sisteminə gətirilməsidir. Nazirliyin islahatları ciddi başlanğıcdır, lakin universitetlərin modernizasiya tempinin artırılması və əmək bazarı ilə real inteqrasiyanın təmin olunması miqrasiya psixologiyasını zəiflədən əsas mexanizm olacaq,” – deyə o əlavə edib.