Təhsil müəssisələrinin akkreditasiyası qaydası dəyişib, akkreditasiya üçün toplanılan bal həddi aşağı endirilib.

Nazirlər Kabineti bununla bağlı “Təhsil müəssisələrinin akkreditasiyası Qaydaları”nda dəyişiklik edib.

Mövzu ilə bağlı Patrul.az-a danışan təhsil eksperti Kamran Əsədov qeyd edib ki, akkreditasiya qaydalarına edilən son dəyişikliklərin əvvəlki redaksiyadan ən əsas fərqi qiymətləndirmə mexanizminin dəqiqləşdirilməsi, daha şəffaf və ölçüləbilən standartların müəyyənləşdirilməsi, təkrar akkreditasiyaya fərqli yanaşmanın tətbiqi və akkreditasiya nəticələrinin hüquqi nəticələrinin daha aydın şəkildə tənzimlənməsi ilə bağlıdır:

“Köhnə qaydalarda akkreditasiyanın nəticələri ilə bağlı cəmi bir maddə – “şikayət etmək hüququ”na dair ümumi yanaşma mövcud olduğu halda, yeni redaksiyada həm bal əsaslı qiymətləndirmə sistemi qurulur, həm prosesin müddətləri dəqiqləşdirilir, həm də müəssisələr və proqramlar üçün yeni qərar standartları müəyyən edilir. Bu, Nazirliyin ali təhsildə keyfiyyət təminatı mexanizmini beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırmaq istiqamətində atdığı əhəmiyyətli addım kimi dəyərləndirilir”.

Ekspert söyləyib ki, yeni qaydaların ilk üstünlüyü qiymətləndirmə sisteminin əvvəlki kimi qeyri-müəyyən ifadələrə deyil, konkret bal ölçülərinə əsaslanmasıdır:

“4.16-1-ci bənddə qeyd olunan “Akkreditasiya Meyarları üçün maksimum bal ölçüsü hər bir meyar üzrə indikatorların sayından və hər bir indikator üzrə müəyyən edilən maksimum baldan asılı olaraq hesablanır” müddəası əvvəlki qaydalardan fərqli olaraq, akkreditasiya prosesinin subyektivliyini azaldır və qiymətləndirməni ölçüləbilən kəmiyyət meyarlarına bağlayır. İndiyə qədər bəzi təhsil müəssisələri eyni kateqoriyada akkreditasiyaya müraciət etsə də, qiymətləndirmə standartlarının tam şəffaf olmaması səbəbindən nəticələrin müqayisəsi mümkün olmurdu. Yeni mexanizm isə Avropa Ali Təhsil Məkanında tətbiq edilən ESG (European Standards and Guidelines) prinsipləri ilə uyğunluq yaradır. Məsələn, Avropa ölkələrinin 2023-cü il hesabatına görə ESG prinsiplərini tam tətbiq edən 32 ölkədən 28-də akkreditasiya bal əsaslı meyarlarla aparılır; bu sistem nəticələrin daha obyektiv və müqayisə ediləbilən olmasına imkan yaradır.

4.17-ci bəndin yeni redaksiyası ali məktəblərin qiymətləndirilməsinin dörd kateqoriya üzrə aparılmasını təmin edir: “uyğundur” (85–100%), “əsasən uyğundur” (70–84%), “qismən uyğundur” (55–69%) və “uyğun deyil” (54% və aşağı). Bu bölgü əvvəlki sənədlərdə olmayan normativ dəqiqlik yaradır. Bu yenilik bütövlükdə ali təhsil sektorunda daha sərt keyfiyyət tələblərinin tətbiqinə şərait yaradır. Oksford Qlobal Təhsil Mərkəzinin 2024-cü il hesabatına əsasən, bal əsaslı çoxpilləli akkreditasiyanı tətbiq edən ölkələrdə universitetlərin 5 il ərzində tədris keyfiyyəti göstəriciləri orta hesabla 14% yüksəlib. Bu mexanizmin Azərbaycanda tətbiqi də oxşar dinamika yarada bilər”.

 

Müsahibin sözlərinə görə, 4.30-cu bəndin yeni redaksiyası akkreditasiyanın nəticələrinin tətbiqi mexanizmini tamamilə yeniləyir və əvvəlki qaydalardan fərqli olaraq dörd fərqli hüquqi nəticə müəyyən edir:

“Ən mühüm dəyişiklik ondan ibarətdir ki, “qismən uyğundur” nəticəsi artıq avtomatik olaraq neqativ qərar deyil; əgər müəssisə tədrisin təşkili üzrə minimum 65% bal toplayıbsa, iki il müddətinə təkrar akkreditasiya şansı əldə edir. Bu yanaşma beynəlxalq təcrübədə “improvement-based accreditation” adlanır və Kanada, Avstraliya, Norveç kimi ölkələrdə geniş tətbiq olunur. Məsələn, Norveç Təhsil Keyfiyyət Agentliyinin hesabatına görə, bu model tətbiq olunduqdan sonra “qismən uyğun” statusu almış proqramların 62%-i iki il ərzində keyfiyyət göstəricilərini yüksəldərək tam akkreditasiyaya nail olub. Yeni Azərbaycan sistemi də eyni inkişaf mexanizmini tətbiq edir ki, bu, ali təhsil müəssisələrinin inkişaf motivasiyasını artıracaq.

Qaydaların yeni redaksiyasında 4.23-cü maddəyə edilən dəyişiklik də prosesi beynəlxalq standartlara daha uyğun edir. “1 ay müddətində… əlavə araşdırmaların aparılması zərurəti yarandıqda isə 2 ay müddətində” ifadəsi akkreditasiya qərarlarının daha keyfiyyətli əsaslandırılmasına imkan yaradır. Əvvəlki qaydada bu cür müddət mexanizmi yox idi və bəzi hallarda qərarların tələsik verilməsi ilə bağlı narazılıqlar yaranırdı. 2023-cü ildə aparılan daxili təhlillərə əsasən, akkreditasiya prosesində 18% hallarda əlavə sənəd araşdırmasına ehtiyac yarandığı halda bunun üçün normativ baza yox idi. Yeni qaydalar bu boşluğu aradan qaldırır”.

K. Əsədov əlavə edib ki, 4.37-ci bənddə akkreditasiyadan keçməyən müəssisələrlə bağlı hüquqi mexanizmin dəqiqləşdirilməsi də əvvəlki sənəddən mühüm şəkildə fərqlənir:

“Bu bəndə əsasən, “təhsil müəssisəsinin yenidən təşkili və ləğvi barədə müvafiq qaydada təkliflər verilir” və tələbələrin digər müəssisələrə köçürülməsi Nazirlik tərəfindən təmin edilir. Bu, beynəlxalq ali təhsil sektorunda tələbə hüquqlarının qorunması üçün tətbiq edilən ən vacib mexanizmlərdən biridir. OECD ölkələrinin təcrübəsinə əsasən, akkreditasiyadan keçməyən ali məktəblərin bağlanması zamanı tələbələrin başqa müəssisələrə transfer mexanizmi olan ölkələrdə təhsil itkiləri 8 dəfə az olur. Azərbaycanda bu mexanizmin hüquqi şəkildə təsbit edilməsi ali təhsil alanların hüquqlarını daha güclü şəkildə təmin edir və sistemin bütövlükdə təhlükəsizliyini artırır.

Ümumi müqayisə göstərir ki, köhnə qaydalar yalnız akkreditasiya qərarlarına “şikayət edə bilər” ifadəsi ilə hüquqi çərçivə yaradırdı, lakin mexanizmin strukturu, qərar bölgüsü, müddətlər, bal sistemi, təkrar akkreditasiya mexanizmi və nəticələrin tətbiqi qaydaları barədə dəqiqlik yox idi. Yeni qaydalar isə bütün bu boşluqları doldurur və Elm və Təhsil Nazirliyinin ali təhsil sistemində keyfiyyətin yüksəldilməsi istiqamətində strategiyasını dəqiq şəkildə əks etdirir. Bu dəyişikliklər nəticəsində həm şəffaflıq artır, həm qiymətləndirmə standartları beynəlxalq prinsiplərə uyğunlaşır, həm də universitetlər üçün motivasiya güclənir. Müsbət tərəfi odur ki, artıq heç bir ali məktəb subyektiv qərarlarla deyil, yalnız ölçüləbilən nəticələrlə qiymətləndiriləcək. Mənfi tərəf kimi isə onu qeyd etmək olar ki, bəzi zəif universitetlər 65%-lik minimal həddi belə keçə bilməyəcək və geniş struktur dəyişikliklərinə məcbur olacaq; lakin bu, ümumi ali təhsil sisteminin keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün zəruri nəticədir”.

“Bu dəyişikliklər Azərbaycan ali təhsilinin Avropa məkanına inteqrasiyasını gücləndirir, beynəlxalq rəqabət qabiliyyətini artırır və ölkədə keyfiyyət təminatının daha sərt, obyektiv və şəffaf mexanizmə çevrilməsinə şərait yaradır. Elm və Təhsil Nazirliyinin bu addımı həm təhsil alanların maraqlarının müdafiəsi, həm də ali təhsil sisteminin institusional inkişafı baxımından müsbət və strateji bir islahat kimi qiymətləndirirəm”,– deyə fikirlərini sonlandırıb.

Ləman Sərraf