İnformasiya əsrində hər gün onlarla, hətta yüzlərlə məlumat yaddaşımıza axın edir. Maraqlıdır ki, telefonların yaddaşı dolanda xəbərdarlıq alırıq, bəs insan beyni də belə dolub, yeni məlumat qəbul etməyi dayandıra bilərmi? Bu sual ilk baxışdan maraqlı, amma bir o qədər də dərin bir elmi müzakirəyə yol açır.

Beynin yaddaş tutumu nə qədərdir?

Patrulaz.az xəbər verir ki, nevroloqlar və kognitiv psixoloqların apardığı araşdırmalara əsasən, insan beyninin yaddaş tutumu təxminən 2,5 petabayt (yəni 1 milyon gigabayt) həcmində qiymətləndirilir. Bu isə bir insan ömrü boyunca yadda saxlaya biləcəyindən qat-qat artıq informasiya deməkdir. Məsələn, bu qədər yaddaşla 300 illik HD video saxlamaq mümkündür.

Maraqlıdır ki, onda niyə unutqanlıq yaşayırıq?

Unutqanlığın səbəbi yaddaşın fiziki olaraq dolması deyil. Daha çox aşağıdakı amillərlə əlaqəlidir:

– Stress və yuxu pozuntuları

– Konsentrasiya və diqqət çatışmazlığı

– Emosional gərginlik

– Təkrarlanmayan və istifadə olunmayan məlumatın zamanla silinməsi

– Qocalıqla əlaqədar neyronların aktivliyində azalma

– Vitamin çatışmazlığı (xüsusilə B12) və bəzi neyroloji xəstəliklər

Bu amillər nəticəsində beyin məlumatları yaddaşda saxlamaq və ya xatırlamaq üçün çətinlik çəkə bilər.

Beyin nələri saxlayır, nələri silir?

Beyin daxil olan hər informasiyanı eyni önəmlə qəbul etmir. Mühakimə sistemləri vasitəsilə önəmsiz, təkrarlanmayan və emosional olaraq neytral informasiyalar zamanla arxivlənir və ya silinir. Bu, beynin özünü yüklənmədən qoruma mexanizmidir. Məsələn, hər gün onlarla insanın simasını görsək də, onların çoxunu xatırlamırıq. Amma bir dəfə bizi qorxuya salan hadisə illərlə hafizəmizdə qala bilər. Çünki emosional güc, təkrar və kontekstual əhəmiyyət informasiyanın uzunmüddətli yaddaşa düşməsində əsas rol oynayır.

Beyin necə işləyir? 

Müasir neyroelmə görə, insan beyni “sabit yaddaş kartı” deyil, dinamik və özünü yeniləyə bilən bir sistemdir. Bu bacarıq “Neyroplastiklik” adlanır və beynin yeni məlumatları qəbul etdikcə yeni neyron əlaqələri qurmaq, köhnə əlaqələri isə zəiflətmək imkanına malik olduğunu göstərir. Yəni, beynimiz öyrənib, təcrübə topladıqca davamlı dəyişir və uyğunlaşır. Bu, yaddaşın dolması deyil, məlumatın daha səmərəli təşkil olunması və prioritetləşdirilməsi deməkdir.

Elmi tədqiqatlar göstərir ki, beyin məlumatları seçərək saxlayır, emosional, tez-tez istifadə olunan və həyat üçün vacib informasiyalar daha uzun müddət qorunur. Qalan məlumatlar ya unudulur, ya da “passiv yaddaşda” qalır. Sadə dillə desək, beynimiz məlumatın həcmindən çox, onun mənasına və istifadə tezliyinə önəm verir.

Beynin yaddaşını necə gücləndirə bilərik?

Yaddaşın güclü və davamlı olması üçün aşağıdakılar tövsiyə olunur:

– Davamlı öyrənmək və yeni biliklərə açıq olmaq

– Məlumatları təkrarlamaq və fərqli yollarla xatırlamaq

– Normal yuxu rejimi

– Stressin idarə olunması

– Fiziki aktivlik və düzgün qidalanma

– Sosial əlaqələri qorumaq və zehni fəaliyyətlərə qatılmaq (məsələn, kitab oxumaq, şahmat, tapmaca həll etmək)

Beynin yaddaşı texnoloji qurğular kimi dolmur. O, daha çox idarəetmə və emal qabiliyyəti ilə fərqlənir. Yaddaşımızı gücləndirmək və beynimizi sağlam saxlamaq üçün onu daim işlətmək və  qayğı göstərmək bəs edər.

Gülbəniz Səfərova