Həyat yoldaşının vəfatı hər zaman ağır emosional və maddi sınaqlarla müşayiət olunur. Belə hallarda dövlət tərəfindən təmin edilən pensiya və sosial ödəmələr ailənin davamlılığı üçün vacib dəstək rolunu oynayır. Azərbaycan Respublikasının mövcud qanunvericiliyinə görə bununla bağlı müəyyən hüquq və qaydalar müəyyən olunub.

Patrul.az kimlərin ölmüş ərinin pensiyasını ala biləcəyi barədə araşdırma edib.

“Vərəsəlik hüququ” və pensiya məqsədi

Ər və ya arvad vəfat etdikdə, onun sosial sığorta pensiyası müəyyən qaydalar əsasında digər ailə üzvünə verilə bilər. Bu prinsip “vərəsəlik hüququ” ilə bağlıdır və Sosial Təminat, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi sahəsində tətbiq olunur. Azərbaycan qanunvericiliyinə əsasən, vəfat etmiş şəxsin pensiyası əmək stajı, sığorta haqları və digər tarixləri nəzərə alınmaqla əvvəlcə şəxsə verilmiş pensiya kimi hesablanır. Ölüm halında isə bu pensiyanın müəyyən hissəsi müəyyən vərəsə qrupuna təyin oluna bilər.

Pensiyanı ala biləcək şəxslər

Azərbaycan qanunlarına görə, vəfat etmiş şəxsin pensiyasını almaq hüququ aşağıdakı şəxslərə məxsus ola bilər:

a) Arvad / həyat yoldaşı

Ən birbaşa alıcı həyat yoldaşıdır. Rəsmi nikah əsasında birgə yaşayıb, sığorta pensiyası almaqda hüququ olan şəxs, ər vəfat etdikdən sonra onun pensiyasını almaq hüququ əldə edə bilər. Bu halda pensiyanın verilməsi üçün müvafiq sənədlər – nikah şəhadətnaməsi, ərinin pensiya barədə məlumatları və ailə vəziyyəti təsdiq olunmuş sənədlər tələb olunur.

b) Uşaqlar

Vərəsəlik hüququ çərçivəsində uşaqlar da pensiyanı almaqda hüquqlu olurlar. 18 yaşına çatmamış uşaqlar, yaxud 18–23 yaş arası ali, orta ixtisas təhsili alan tələbələr pensiya ala bilərlər. Əgər övlad əlildir və bu əlillik daimidirsə, yaşından asılı olmayaraq pensiya alma hüququ qazanır.

c) Digər vərəsələr

Tətbiq olunan qanunvericilikdə müəyyən hallarda digər ailə üzvlərinə də pensiya alma hüququ tanına bilər. Məsələn, valideyn (əgər o, ərlə/ həyat yoldaşı ilə birgə yaşayıb və maddi asılılıqda olubsa) və ya qardaş, bacı (əgər o, vəfat etmiş şəxsin əlil uşağı və ya başqa əsaslarla müəyyən edilmiş sosial asılılığı varsa) vərəsə ola bilərlər.

Pensiyanın məbləği və təyin olunma müddəti

Vərəsəlik olaraq təyin olunan pensiya məbləği və vaxtı aşağıdak kriteriyalara əsaslanır:

1. Şəhid ailələri üçün xüsusi güzəştlər verilə bilər;

2. Uşaqlar üçün pensiya müstəqil olaraq hesablanır və ümumi pensiyadan müəyyən faizlə ayrılır;

3. Bir neçə vərəsə varsa, pensiya hüququ bölünür və hər birinin payı hesablanır;

4. Çox zaman pensiya vaxtının müəyyənləşdirilməsi üçün sosial sığorta orqanlarına müraciət etmə müddəti qanunla tənzimlənir.

Müraciət proseduru

Vərəsələr pensiya almaq üçün aşağıdakı addımları yerinə yetirməlidirlər:

-Vərəsə olduqlarını təsdiq edən sənədlər toplamaq (nikah şəhadətnaməsi, doğum şəhadətnamələri və s.);

-Ölüm faktını təsdiq edən sənəd (ölüm şəhadətnaməsi);

-Şəxsiyyət vəsiqəsi və digər sosial təminatla bağlı sənədlər;

-Müvafiq sosial təminat xidmətinə (Sosial Müdafiə Fondu və s.) müraciət etmək.

Sənədlər təqdim olunduqdan sonra müvafiq orqanlar pensiyanın kimə, hansı şərtlərlə və hansı məbləğdə ödəniləcəyini hesablayırlar və qərar çıxarırlar.

Azərbaycan qanunvericiliyi və sosial müdafiə sistemi ailə başçısının vəfatı halında onun pensiyasının vərəsələrinə verilməsini tənzimləyir. Ən çox yayılmış praktika ər və ya arvadın pensiyasını almaq üçün həyat yoldaşının, uşaqların hüququnun tanınmasıdır. Digər hallarda isə vərəsəlik hüququ və sosial asılılıq kriteriyaları əsas götürülür.

Bu sistemin məqsədi isə ailəni maddi baxımdan qorumaq, uşaqların və təminatsız şəxslərin rifahını təmin etməkdir. Belə vəziyyətlərdə dəqiq hüquqi prosedura əməl etmək, müvafiq sənədləri düzgün toplamaq və vaxtında müraciət etmək vacibdir.

Ləman Sərraf