Bəzən bir toplumun dili dəyişir, musiqisi dəyişir, hətta nəfəs alma tərzi belə dəyişir. Gündəlik həyat davam edir, amma sanki bir kölgə insanların üzərində dolaşır. Bu kölgə çox zaman “kollektiv travma” adlandırdığımız bir sarsıntının izləridir. Tək bir insanın yox, bütöv bir toplumun, xalqın və ya millətin psixoloji yükü…

Bəs kollektiv travma nədir?

Patrulaz.az-ın araşdırmasına görə, kollektiv travma, bir millətin və ya böyük bir sosial qrupun ortaq şəkildə yaşadığı şiddətli emosional zərbədir. Bu, təbii fəlakət, müharibə, soyqırım, işğal, terror hadisələri və ya etnik təmizləmə kimi kütləvi hadisələr nəticəsində meydana gəlir. Travmanın əsas fərqi budur ki, burada ağrı və xatirə tək bir fərdin deyil, cəmiyyətin ortaq yaddaşına yazılır.

Tarixin yaddaşında dərin izlər

Tarixdə bu travmaların çox sayda nümunəsi var:

• Qarabağ müharibələri – Azərbaycan xalqı üçün sadəcə siyasi və hərbi yox, eyni zamanda emosional və sosial bir zərbədir.

• Holokost – yəhudi xalqının tarixində psixoloji və mədəni baxımdan silinməz iz buraxmış bir fəlakətdir.

• 11 Sentyabr terror hücumları – yalnız amerikalılar üçün deyil, bütün dünyada “təhlükəsizlik” və “təhlükə” anlayışını dəyişdirdi.

Bu kimi hadisələr təkcə tarix kitablarında deyil, nəsillərin psixologiyasında, dəyərlərində, hətta dilində öz əksini tapır.

Zaman keçsə də travma ötürülür

Araşdırmalar göstərir ki, kollektiv travmalar epigenetik səviyyədə də ötürülə bilər. Yəni, birbaşa o hadisəni yaşamayan nəsillər belə onun psixoloji nəticələrini hiss edə bilər. Məsələn, Holokost qurbanlarının nəvələrində anksiyete, güvənsizlik və identiklik böhranı kimi hallar daha sıx müşahidə olunur. Bu fenomenə “nəsildən-nəsilə ötürülən travma” deyilir. Bu ötürülmə şifahi hekayələrlə, medianın dili ilə, ailə içi münasibətlərlə və ümumi sosial atmosferlə baş verir.

Kollektiv travmanın əlamətləri

Bir xalqın kollektiv travma yaşadığını necə anlayırıq? Bu hal aşağıdakı şəkildə özünü göstərə bilər:

Milli kimlikdə dəyişiklik: “Biz kimik?” sualına cavab travma sonrası yenidən qurula bilər.

Ədəbiyyat və incəsənətdə izlər: Travmanın təsiri romanlardan tutmuş filmlərə, xalq mahnılarına qədər hər yerdə görünür.

Etimadsızlıq və qorxu: Dövlətə, başqa xalqlara və ya gələcəyə qarşı kollektivi bürüyən qorxu hissi.

Qəzəb və ya revanşizim: Travmanın nəticəsində formalaşan sosial və ya siyasi aqressiya.

Qurtulmaq mümkündürmü?

Bəli. Kollektiv travmalar da fərdi travmalar kimi sağaldıla bilər. Amma bu, təkcə zamanla deyil, şüurlu sosial və mədəni addımlarla mümkün olur. Bu prosesə “kollektiv sağalma” deyilir. Aşağıdakı vasitələr bu yolda önəmli rol oynayır:

Yaddaşın qorunması: Muzeylər, abidələr, sənədli filmlər.

Üzr və tanıma: Tarixi hadisələrin rəsmi tanınması və etirafı sağalmanın vacib addımıdır.

Təhsil: Gənc nəsillərə obyektiv və şəfqətli şəkildə hadisələri izah etmək.

Mədəni dialoq və əməkdaşlıq: Keçmişlə üzləşmək üçün müxtəlif qruplar arasında körpülər qurmaq.

Yaddaş bir yük deyil, güc ola bilər

Kollektiv travma ağrılı bir reallıqdır, amma onunla düzgün şəkildə işlənərsə, cəmiyyətlər öz kimliklərini daha dərin şəkildə dərk edə bilər. Yaddaş, yalnız keçmişin xatırlanması deyil, gələcək üçün dərs, birləşdirici güc və bəzən də şəfa mənbəyidir. Kollektiv ağrılarla barışmaq, onları unutmaq deyil, düzgün şəkildə xatırlamaq və onların bizə nə öyrətdiyini anlamaqla mümkündür.

Ləman Sərraf