Donald Trampın İranla bağlı tətbiq etdiyi “maksimum təzyiq” siyasəti beynəlxalq münasibətlər sistemində ən çox mübahisə doğuran mövzulardan biridir. Bu yanaşma Tehrana qarşı iqtisadi sanksiyaları ən yüksək həddə çatdıraraq onu yeni sazişə məcbur etməyi hədəfləsə də, regiondakı real vəziyyət fərqli dinamikalar nümayiş etdirir.

Bu strategiya İranın hərbi və nüvə ambisiyalarını cilovlamaq üçün effektiv vasitədir, yoxsa regionu Hörmüz boğazı kimi kritik nöqtələrdə yeni münaqişə ocağına çevirir?

Bu mövzu ilə bağlı İnsan Alverinə Qarşı Mübarizə Təşkilatının sədri, politoloq Ramiz Alıyev Patrul.az-ın suallarını cavablandırıb.

Onun sözlərinə görə, Trump-ın İran siyasəti Tehranı iqtisadi və siyasi təzyiqlər vasitəsilə güzəştə getməyə məcbur etmək strategiyasına əsaslanır:

“Donald Trump-ın İranla bağlı sərt və maksimalist yanaşması beynəlxalq münasibətlər sistemində ‘təzyiq yolu ilə nəticə əldə etmə’ strategiyasının klassik nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Bu siyasətin effektivliyi isə həm qısa, həm də uzunmüddətli perspektivdə müxtəlif amillərdən asılıdır və birmənalı şəkildə müsbət nəticə verəcəyi iddia oluna bilməz. ABŞ-ın Trump dövründə tətbiq etdiyi ‘maksimum təzyiq’ siyasəti iqtisadi sanksiyaların genişləndirilməsi, İranın enerji ixracının məhdudlaşdırılması və regionda hərbi-siyasi təsirin artırılması ilə müşayiət olunurdu. Bu yanaşmanın əsas məqsədi Tehranı nüvə proqramı, ballistik raket fəaliyyəti və regiondakı təsir dairəsi ilə bağlı daha sərt şərtlərlə razılaşmağa məcbur etmək idi”.

R. Alıyev qeyd edir ki, təzyiqlər İranı zəiflətmək əvəzinə daha sərt mövqe tutmağa vadar edərək regionda gərginliyi və qlobal riskləri artırıb:

“Qısa müddətdə bu siyasət İran iqtisadiyyatına ciddi zərbə vurdu, milli valyutanın dəyərsizləşməsinə və sosial-iqtisadi çətinliklərin artmasına səbəb oldu. Lakin analitik baxımdan qeyd etmək lazımdır ki, təzyiq siyasəti hər zaman gözlənilən diplomatik nəticələri doğurmur. Əksinə, İran kimi regional güc statusuna malik dövlətlər belə hallarda daha çox müqavimət strategiyasına üstünlük verir. Nəticə etibarilə, Tehran nüvə fəaliyyətini müəyyən dərəcədə genişləndirməklə və regiondakı proksi qüvvələr vasitəsilə təsirini artırmaqla cavab verməyə çalışdı. Bu isə gərginliyin azalmasından çox, daha da dərinləşməsinə gətirib çıxardı. Hörmüz boğazı məsələsi isə bu kontekstdə xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır. Qlobal enerji tədarükünün mühüm hissəsinin keçdiyi bu su yolu istənilən eskalasiya şəraitində ciddi risk altına düşür. İranın zaman-zaman boğazı bağlamaqla bağlı verdiyi mesajlar və ABŞ-ın bölgədə hərbi mövcudluğunu artırması göstərir ki, maksimalist siyasət regionda hərbi qarşıdurma ehtimalını da artırır. Belə bir ssenari isə yalnız regional deyil, qlobal iqtisadi təhlükəsizlik üçün də ciddi təhdid yarada bilər”.

Politoloq bildirir ki, sərt təzyiq qısa müddətdə üstünlük yaratsa da, uzunmüddətdə sabitliyi zəiflədir və yalnız balanslı diplomatiya davamlı nəticə verə bilər:

“Bununla yanaşı, qeyd olunmalıdır ki, sərt mövqenin müəyyən hallarda danışıqlar üçün əlavə rıçaq yaratmaq potensialı da var. Tarix göstərir ki, ABŞ–İran münasibətlərində təzyiq və diplomatiya paralel şəkildə tətbiq edildikdə müəyyən nəticələr əldə etmək mümkün olub. Lakin burada əsas məsələ balansın qorunmasıdır. Yalnız təzyiqə əsaslanan siyasət qarşı tərəfi kompromisə deyil, daha sərt mövqeyə sürükləyə bilər.

Ümumilikdə deyə bilərik ki, Donald Trump-ın İran siyasəti qısa müddətdə taktiki üstünlüklər yaratsa da, uzunmüddətli perspektivdə regionda sabitliyin pozulması riskini artıran amil kimi çıxış edir. Bu yanaşmanın real və davamlı diplomatik nəticələr verməsi üçün çoxtərəfli danışıqlar mexanizmlərinin bərpası, beynəlxalq hüquq çərçivəsində qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsi və regional təhlükəsizlik arxitekturasının yenidən nəzərdən keçirilməsi zəruridir. Əks halda, maksimalist siyasətin davamı Yaxın Şərqdə gərginliyin daha da artmasına və strateji nöqtələrdə, xüsusilə Hörmüz boğazında risklərin yüksəlməsinə gətirib çıxara bilər”.

Cəmilə Cəfərzadə