Bir vaxtlar yalnız iri məbləğli alışlar üçün istifadə olunan kredit mexanizmləri artıq insanların ən sadə ehtiyaclarını qarşılamaq vasitəsinə dönüb. Artan qiymətlər, gəlirlərin sabit qalmaması və istehlak vərdişlərinin dəyişməsi insanları borclanmağa daha meyilli edir.

Bəs bu vəziyyətin arxasında hansı sosial-iqtisadi səbəblər dayanır? İnsanları gündəlik məhsulları belə kreditlə almağa vadar edən nədir və bu tendensiya gələcəkdə hansı nəticələrə gətirib çıxara bilər? 

Mövzu ilə bağlı Patrul.az-a danışan Crypto Consulting MMC-nin direktoru və UNEC Biznes Məktəbinin müəllimi Elnur Quliyev bildirib ki, son illərdə kredit mexanizmlərinin yalnız iri alışlar üçün yox, gündəlik istehlak üçün də geniş istifadə olunması təsadüfi deyil:

“Bu tendensiyanın arxasında bir neçə mühüm sosial-iqtisadi faktor dayanır və onların təsiri həm fərdi maliyyə davranışında, həm də ümumi iqtisadi mühitdə aydın görünür.

İlk növbədə, əsas səbəblərdən biri inflyasiyanın uzunmüddətli təsiridir. Qiymətlərin davamlı artması fonunda əhalinin real gəlirləri eyni sürətlə yüksəlmir və nəticədə insanların alıcılıq qabiliyyəti zəifləyir. Bu şəraitdə kredit və ya hissəli ödəniş mexanizmləri bir çox ailələr üçün artıq əlavə imkan deyil, zəruri maliyyə alətinə çevrilir. Xüsusilə ərzaq, məişət texnikası və gündəlik tələbat malları üzrə kreditlə alışların artması məhz bu uyğunsuzluğun nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər”.

İqtisadçı ikinci mühüm faktorun əmək bazarında gəlirlərin sabit olmaması olduğunu qeyd edib:

“Müasir dövrdə qeyri-sabit gəlir mənbələri, layihə əsaslı işlər və qeyri-formal məşğulluğun artması insanların uzunmüddətli maliyyə planlaşdırmasını çətinləşdirir. Belə vəziyyətdə kreditlər gəlirlər arasındakı boşluqları dolduran müvəqqəti maliyyə körpüsü rolunu oynayır. Üçüncü amil istehlak davranışlarının dəyişməsidir. Rəqəmsal maliyyə xidmətlərinin inkişafı, mobil tətbiqlər və “indi al, sonra ödə” modellərinin yayılması kredit əldə etmə prosesini maksimum sadələşdirib. Bu sadəlik psixoloji baryerləri azaldır və borclanmanı daha əlçatan, bəzən isə həddindən artıq asan bir qərara çevirir. Nəticədə kredit artıq fövqəladə hallar üçün deyil, gündəlik büdcə idarəetməsinin bir hissəsinə çevrilir”.

Bu tendensiyanın gələcək nəticələrinə gəldikdə isə, həmsöhbətimizin fikrincə, burada həm müsbət, həm də riskli ssenarilər mövcuddur:

“Müsbət tərəfdən baxdıqda, kredit alətlərinin geniş yayılması istehlakın davamlılığını təmin edir və iqtisadi aktivliyi dəstəkləyir. Bu, xüsusilə iqtisadi yavaşlama dövrlərində bazarın sabitliyinə müəyyən töhfə verə bilər. Lakin risklər daha strateji xarakter daşıyır. Əgər borclanma səviyyəsi gəlir artımını üstələyərsə, uzunmüddətli perspektivdə ev təsərrüfatlarının borc yükü arta bilər. Bu isə gecikmiş ödənişlərin çoxalmasına, kredit tarixçələrinin pisləşməsinə və nəticədə maliyyə sistemində risklərin yığılmasına səbəb ola bilər. Daha geniş miqyasda isə bu proses istehlak bazarında süni tələbin formalaşmasına və gələcəkdə kəskin tələbat azalması riskinə gətirib çıxara bilər”.

“Ümumilikdə, gündəlik məhsulların kreditlə alınmasının artması yalnız maliyyə davranışı məsələsi deyil, daha geniş sosial-iqtisadi reallığın göstəricisidir. Bu tendensiya həm gəlir siyasəti, həm maliyyə savadlılığı, həm də kredit bazarının tənzimlənməsi baxımından diqqətli yanaşma tələb edir. Əks halda, qısa müddətli rahatlıq uzunmüddətli maliyyə yükünə çevrilə bilər”,– deyə o əlavə edib.

Ləman Sərraf