Müasir dünyada başımızı qaldırıb ətrafa baxmağa vaxtımız yoxdur bədənimiz harada olursa-olsun, ağlımız və baxışlarımız cəmi neçə düymlük sensor ekranların içindədir. Gün ərzində saatlarla kiçik smartfon ekranlarına yaxın məsafədən baxmaq təkcə görmə itiliyinə yox, gözün fiziki strukturuna və əzələ balansına da ciddi zərbə vurur.

Bəs, cəmiyyət arasında yayılan “telefona çox baxmaqdan göz çəpləşə bilər” iddiası nə dərəcədə realdır? Bu, sadəcə valideynlərin qorxu mifidir, yoxsa tibbi təməli olan acı bir həqiqət?

Patrul.az-ın araşdırmalarına görə, telefona uzun müddət və yaxın məsafədən baxmaq, xüsusən də yetkinlik yaşına çatmayanlarda və gənclərdə gözün optik oxunun və əzələlərinin strukturunu birbaşa pozur. Gözün daxili fəaliyyət mexanizmini incələdikdə bu təhlükənin pərdəarxası məqamları üzə çıxır:

Konvergensiya spazmı (Yalançı çəplik)

İnsan yaxındakı kiçik bir obyektə (məsələn, telefon ekranındakı xırda şriftlərə) fokuslanarkən, hər iki göz bəbəyi daxilə – burun istiqamətinə doğru yönəlir. Buna elmdə konvergensiya deyilir. Saatlarla telefona baxdıqda gözü daxilə çəkən əzələlər gərgin vəziyyətdə donub qalır (spazm yaranır). Nəticədə, insan ekrandan başını qaldırıb uzağa baxdıqda belə, göz əzələləri dərhal boşala bilmir və müvəqqəti və ya funksional çəplik (akomodasiya spazmı) meydana gəlir.

“Kəskin ezotropiya” təhlükəsi

Son illərdə oftalmoloqlar arasında aparılan qlobal tədqiqatlar həyəcan təbili çalır. Smartfonlardan həddindən artıq istifadə fərdlərdə “kəskin daxili çəplik” (acute acquired comitant esotropia) riskini kəskin şəkildə artırıb. Göz əzələlərinin bu cür deformasiyası ilkin mərhələdə ikigörmə (diplopiya) və göz yorğunluğu ilə özünü biruzə verir, vaxtında müdaxilə edilmədikdə isə qalıcı xarakter ala bilir.

Miopiyanın (Uzağı görə bilməmə)

Kiçik ekranlar göz almasının uzununa dartılmasına səbəb olur. Beyin daim yaxına fokuslanmağa çalışdığı üçün gözü bu rejimə uyğunlaşdırmağa məcbur edir. Bu isə uzağı görmə problemini pandemiyaya çevirir.

İşıqlar sönükkən, yataqda uzanaraq tək gözlə telefona baxmaq vizual asimmetriyaya yol açır. Beyin bir gözdən gələn işıqlı siqnalı, digər gözdən gələn qaranlıq siqnalı ilə birləşdirməkdə çətinlik çəkir və bu, binokulyar (hər iki gözlə birdən) görmə funksiyasını iflic edir.

Gizli təhlükədən necə qorunmalı?

Ekran asılılığının göz strukturunu tamamilə pozmaması üçün oftalmoloqlar və neyroloqlar bir neçə qızıl qaydanı tətbiq etməyi mütləq hesab edirlər:

– Hər 20 dəqiqədən bir ekranı bağlayıb, ən azı 20 saniyə boyunca 20 fut (təxminən 6 metr) uzaqlıqdakı bir nöqtəyə baxmaq lazımdır. Bu, spazma düşmüş göz əzələlərini dərhal rahatladır.

– Telefonla göz arasındakı məsafə minimum 30-40 sm olmalıdır. Ekran nə qədər yaxın olarsa, gözün daxilə doğru çəpləşmə gərginliyi bir o qədər artır.

– Kiçik hərfləri oxumağa çalışmaq gözün fokus nöqtəsini daraldır. Telefon nizamlamalarından mətn ölçülərini böyütmək vizual gərginliyi azaldır.

Nəticə etibarilə, hər gün bir neçə saat baxdığımız o kiçik ekranlar fərqində olmadan baxışlarımızın trayektoriyasını və göz sağlamlığımızı əlimizdən alır; dünyanı rəqəmsal pəncərədən yox, hər iki gözlə sağlam və düzgün bucaqdan görmək üçün gələcəyinizi kor etməyin, gözlərinizi qoruyun.

Cəmilə Cəfərzadə­