Yanvarın 20-də Yer kürəsində XXI əsrin ən güclü geomaqnit fırtınalarından biri qeydə alınıb. Hadisə nəticəsində bir neçə süni peyk zərər görüb, Rusiyanın bir çox bölgəsində isə nadir və parlaq qütb işıqları müşahidə olunub. Bəs günəş fırtınası nədir?

Patrul.az-ın araşdırmasına görə, Günəş fırtınası Günəşdə baş verən güclü partlayışlar və plazma atılışları nəticəsində yaranan, Yer kürəsinin maqnit sahəsinə təsir göstərən kosmik hadisədir. Bu proses adətən Günəşin səthində baş verən alışmalar (solar flare) və koronal kütlə atılışları ilə əlaqələndirilir. Həmin zaman milyardlarla ton yüklü hissəcik böyük sürətlə kosmosa atılır və Yer istiqamətində hərəkət etdikdə geomaqnit fırtına yaranır.

Yer kürəsinin ətrafında onu qoruyan güclü maqnit sahəsi mövcuddur. Günəşdən gələn bu yüksək enerjili hissəciklər maqnit sahəsi ilə toqquşduqda onun tarazlığı pozulur. Nəticədə geomaqnit fırtınası baş verir. Bu fırtınalar bir neçə saatdan bir neçə günədək davam edə bilər və təsir gücünə görə zəifdən çox güclüyə qədər fərqlənir.

Günəş fırtınalarının ən görünən və maraqlı nəticələrindən biri qütb işıqlarıdır (aurora). Normalda yalnız Şimal və Cənub qütbünə yaxın ərazilərdə müşahidə edilən bu işıqlar güclü fırtınalar zamanı daha aşağı enliklərdə də görünə bilir. Məhz bu səbəbdən yanvarın 20-də Rusiyanın bir çox bölgəsində nadir və parlaq qütb işıqları qeydə alınıb.

Lakin günəş fırtınalarının təsiri yalnız vizual gözəlliklə məhdudlaşmır. Güclü geomaqnit dalğaları süni peyklərin işində nasazlıqlara, rabitə və GPS sistemlərinin pozulmasına, radio siqnallarının itirilməsinə səbəb ola bilər. Bəzi hallarda peyklər sıradan çıxır və ya idarəetmədə problemlər yaranır. Elektrik şəbəkələrində yüklənmə artdığı üçün transformatorların zədələnməsi və genişmiqyaslı elektrik kəsintiləri də mümkündür.

Günəş fırtınaları insan sağlamlığına birbaşa ciddi təhlükə yaratmasa da, ürək-damar və sinir sistemi həssas olan şəxslərdə baş ağrısı, halsızlıq, təzyiq dəyişməsi, yuxu pozuntuları kimi hallar müşahidə edilə bilər. Xüsusilə kosmonavtlar və yüksək hündürlükdə uçan təyyarələrin ekipajı bu radiasiyadan daha çox təsirlənir.

Alimlər Günəş aktivliyini daimi olaraq izləyir və mümkün fırtınalar barədə əvvəlcədən xəbərdarlıqlar edirlər. Bunun əsas məqsədi peyklərin qorunması, aviasiya marşrutlarının tənzimlənməsi və texnoloji sistemlərdə risklərin minimuma endirilməsidir.

Qısacası, günəş fırtınası kosmosun bizə xatırlatdığı güclü təbiət hadisələrindən biridir. Bir tərəfdən səmanı rəngləndirən möhtəşəm qütb işıqları yaradır, digər tərəfdən isə müasir dünyanın texnologiyaya nə qədər bağlı və eyni zamanda nə qədər həssas olduğunu bir daha göstərir.

Ləman Sərraf