Hava çirkliliyi uzun illərdir insan sağlamlığı üçün əsas risk faktorlarından biri hesab olunur. Lakin bu təhlükənin ən problemli tərəfi gözlə görünməyən, mikroskopik ölçülü hissəciklərin davranışının tam olaraq anlaşıla bilməməsidir. Məhz bu istiqamətdə Uorvik Universitetinin tədqiqatçıları mühüm elmi yeniliyə imza atıblar. 

Patrul.az-ın araşdırmasına görə, alimlər havada nizamsız formalı nanohissəciklərin hərəkətini əvvəlkindən daha dəqiq proqnozlaşdırmağa imkan verən yeni və sadə bir üsul hazırlayıblar.

Tədqiqatın əsas yeniliyi ondadır ki, bu üsul mürəkkəb və reallıqdan uzaq fərziyyələrə əsaslanmır. Əksinə, alimlər hissəciklərin real fiziki xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq onların havada necə hərəkət etdiyini hesablamağa nail olublar. Tədqiqatın nəticələri nüfuzlu “Fluid Mechanics Rapids” elmi jurnalında dərc olunub və elmi ictimaiyyətdə böyük maraq doğurub.

Məlumdur ki, insanlar hər gün milyonlarla mikroskopik hissəciyi nəfəs yolu ilə orqanizmlərinə qəbul edirlər. Qurum, toz, polen, mikroplastiklər, viruslar və süni nanohissəciklər bu siyahıya daxildir. Bu hissəciklərin bir qismi o qədər kiçikdir ki, ağciyərlərin ən dərin qatlarına qədər nüfuz edə, hətta qan dövranına keçə bilir. Elmi araşdırmalar göstərir ki, bu cür hissəciklər ürək-damar xəstəlikləri, insult, xroniki tənəffüs problemləri və bəzi xərçəng növləri ilə birbaşa əlaqəlidir.

İndiyədək aparılan modelləşdirmələrin əsas problemi hissəciklərin formasının nəzərə alınmaması olub. Ənənəvi riyazi modellər havadakı hissəcikləri sadəlik naminə mükəmməl kürə formasında qəbul edirdi. Halbuki real şəraitdə havada mövcud olan hissəciklərin əksəriyyəti qeyri-simmetrik, nizamsız və kəskin formalara malikdir. Bu isə onların hərəkət trayektoriyasına, sürətinə və havada asılı qalma müddətinə ciddi təsir göstərir. Nəticədə mövcud modellər real təhlükəni tam əks etdirə bilmirdi.

Uorvik Universitetinin alimlərinin hazırladığı yeni yanaşma bu boşluğu doldurur. Yeni metod istənilən formalı hissəciklərin havada davranışını daha real şəkildə proqnozlaşdırmağa imkan verir. Ən önəmli məqam isə bu üsulun həm sadə, həm də hesablama baxımından əlçatan olmasıdır. Bu, gələcəkdə hava keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi, sağlamlıq risklərinin hesablanması və çirklənmənin qarşısının alınması üçün daha dəqiq modellərin hazırlanmasına yol aça bilər.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu tədqiqat təkcə akademik əhəmiyyət daşımır. Onun nəticələri şəhərsalma, sənaye tullantılarının nəzarəti, epidemioloji risklərin qiymətləndirilməsi və hətta pandemiya modelləşdirilməsi kimi sahələrdə də istifadə oluna bilər. Çünki havada hərəkət edən hissəciklərin davranışını düzgün anlamaq, onların insan orqanizminə təsirini azaltmaq üçün əsas şərtlərdən biridir.

Beləliklə, görünməyən, lakin ciddi təhlükə yaradan nanohissəciklərin hərəkətini daha düzgün anlamağa yönəlmiş bu araşdırma hava çirkliliyi ilə mübarizədə yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Elmi baxımdan sadə, amma təsiri böyük olan bu yanaşma gələcək tədqiqatlar üçün də möhkəm əsas yaradır.

Ləman Sərraf