Kredit müqavilələri bağlandıqdan sonra şərtlərin dəyişdirilməsi yalnız müəyyən hallarda və tərəflərin razılığı əsasında mümkündür. Bəs, borcalanın maliyyə vəziyyəti pisləşdikdə, məsələn, işini itirdikdə və ya gəliri azaldıqda, bank hansı hallarda güzəştə gedə bilər və kredit şərtlərini yenidən nəzərdən keçirə bilər?

Patrul.az-ın araşdırmasına görə, iqtisadi reallıq və insan faktorunu nəzərə aldıqda, borcalanın maliyyə vəziyyətinin pisləşməsi hallarında kredit şərtlərinə yenidən baxılması praktiki olaraq mümkündür və bankların da maraqlarına uyğun gəlir.

Borcalanın maliyyə vəziyyətinin pisləşməsi dedikdə ən çox rast gəlinən hallar iş yerinin itirilməsi, gəlirin azalması, sağlamlıq problemləri və ya digər gözlənilməz xərclərin yaranmasıdır. Bu kimi vəziyyətlərdə borcalanın mövcud ödəniş qrafikinə əməl etməsi çətinləşir və kredit gecikməyə düşə bilər. Məhz bu mərhələdə bankla açıq və vaxtında ünsiyyət həlledici rol oynayır. Təcrübə göstərir ki, borcalan problemi gizlətmək əvəzinə bankla əlaqə saxlayıb vəziyyətini əsaslandırdıqda, maliyyə təşkilatları məsələyə daha çevik yanaşır. Çünki bank üçün əsas məqsəd cərimə tətbiq etmək yox, verilmiş vəsaiti geri qaytarmaqdır.

Banklar borcalanın müraciətinə əsasən onun maliyyə vəziyyətini qiymətləndirir və əgər çətinliklərin real və əsaslandırılmış olduğu qənaətinə gəlirlərsə, müəyyən güzəştlər tətbiq edə bilirlər. Bu güzəştlər adətən kreditin restrukturizasiyası formasında həyata keçirilir. Restrukturizasiya zamanı kreditin müddəti uzadıla, aylıq ödəniş məbləği azaldıla, müəyyən dövr üçün ödənişlərə möhlət verilə və ya bəzi hallarda faiz dərəcəsinə yenidən baxıla bilər. Xüsusilə müvəqqəti xarakter daşıyan maliyyə çətinliklərində, məsələn, işsiz qalma kimi hallarda banklar ödənişlərin qısa müddətlik dayandırılmasına və ya yalnız faizlərin ödənilməsi kimi variantlara razılıq verə bilirlər.

Bununla yanaşı, bankın güzəştə gedib-getməməsi bir sıra amillərdən asılıdır. Borcalanın əvvəlki kredit intizamı, yəni ödənişləri vaxtında edib-etməməsi, təqdim etdiyi sübutların etibarlılığı və ümumilikdə bankla əməkdaşlıq səviyyəsi burada mühüm rol oynayır. Əgər borcalan uzun müddət gecikmələrə yol veribsə, bankla əlaqədən yayınırsa və ya maliyyə vəziyyətinin pisləşməsini təsdiq edən sənədlər təqdim etmirsə, bu zaman bankın güzəştə getmək ehtimalı xeyli azalır. Eyni zamanda, kreditin əvvəlcədən yüksək riskli kateqoriyaya aid olması da qərara təsir edən amillərdəndir.

Nəzərə almaq lazımdır ki, kredit şərtlərinin dəyişdirilməsi bank üçün də iqtisadi qərardır. Problemli kreditlərin məhkəmə yolu ilə həlli uzunmüddətli və əlavə xərclərlə müşayiət olunan prosesdir. Bu səbəbdən banklar əksər hallarda borcalanla razılaşaraq krediti “xilas etməyə” çalışırlar. Yəni daha uzun müddət ərzində, amma daha real şərtlərlə borcun geri qaytarılması bank üçün daha sərfəli hesab olunur.

Beləliklə, borcalanın maliyyə vəziyyətinin pisləşməsi kredit öhdəliklərinin avtomatik olaraq dəyişdirilməsi demək olmasa da, bu hal bankla danışıqlar aparmaq və mövcud şərtlərin yenidən nəzərdən keçirilməsi üçün əsas yaradır. Əsas məsələ problemin vaxtında bildirilməsi, vəziyyətin sənədlərlə əsaslandırılması və bankla açıq əməkdaşlığın qurulmasıdır. Praktik yanaşma onu göstərir ki, maliyyə çətinliyi ilə üzləşən borcalan nə qədər tez və real davranarsa, çıxış yolu tapmaq ehtimalı da bir o qədər yüksək olur.

Ləman Sərraf