Son illərdə süni intellekt (Sİ) həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Onunla mesajlaşırıq, ondan nəsə öyrənirik, hətta hislərimizi paylaşırıq. Artıq texnologiya sadəcə bir alət deyil, insan münasibətlərinin özünə də təsir edən bir qüvvədir. Bəs görəsən, bu inkişaf empatiya kimi fundamental insani duyğulara necə təsir edir? Yeni nəsil həqiqətən hissizləşirmi?

Patrulaz.az mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Empatiya nədir və niyə önəmlidir?

Empatiya (başqasının hislərini anlama və paylaşma bacarığı) sosial münasibətlərin əsasını təşkil edir. Uşaq yaşlardan etibarən inkişaf edən bu qabiliyyət, insanlar arasında anlayış, dəstək və bağlanma yaradır. Əgər empatiya zəifləyərsə, cəmiyyətlərdə yadlaşma, laqeydlik və sosial təcrid artar.

Süni intellektin yüksəlişi və empatiya ehtiyacının süni yolla qarşılanması

2020-ci illərdən etibarən “chatbot”lar, virtual dostlar və emosional reaksiya verə bilən süni intellekt modelləri (məsələn, ChatGPT, Replika, Siri və s.) istifadəçilərlə daha çox insani əlaqə qurmağa başlayıb. İnsanlar real münasibətlərdə hiss etdikləri emosional yorğunluğu texnologiya ilə əvəzləməyə çalışır.

“İnsanlar daha asan yol axtarır. Süni intellekt dinləyir, tənqid etmir, küsüb getmir və daim mövcuddur. Ancaq bu, gerçək empatiya deyil”. (Dr. Sherry Turkle, MIT professoru, “Alone Together” kitabından bir hissə)

Empatiyanın yerini nə alır: Simulyasiya olunmuş hislər

Süni intellekt empatiya bacarığını simulyasiya edə bilər, yəni müəyyən söz və ifadələrlə qarşısındakına “dinlənildiyi” hissini verə bilər. Ancaq burada əsas fərq var: Sİ hiss etmir, hesablayır.

Real empatiya, insanın təcrübəsindən, bədən dili oxuma qabiliyyətindən və emosional rezonansdan doğur. Sİ isə nümunələrə və alqoritmlərə əsaslanır. Bu, istifadəçi üçün yetərli görünə bilər, amma nəticədə “görünən empatiya”nın yerini “gerçək empatiya” ala bilmir.

Yeni nəsil və hislərə qarşı laqeydlik riski

Araşdırmalar göstərir ki, Z nəsli və Alfa nəsli arasında şəxsi münasibətlərdən uzaq durma, emosional uzaqlıq və sosial narahatlıq halları artır. Onlar duyğularını ifadə etməkdə çətinlik çəkir, çünki artıq hisləri süni şəkildə “yönləndirmək” və “tənzimləmək” mümkündür.

Bununla yanaşı, sosial şəbəkələrdə “mükəmməl həyat”ların görüntüləri, filtrlənmiş reallıqlar da empatiya hissini zəiflədir. Çünki empatiya ancaq gerçək həyat hadisələrinə qarşı reaksiya verdikdə inkişaf edir.

Sosial əlaqələrin robotlaşması: Risklər

Duyğusal uzaqlıq: İnsanlar real hissləri bölüşməkdənsə, texnologiyanın neytral “dinləyiciliyinə” sığınıb tək qalmağa meyilli olurlar.

Əsl münasibətlərin zəifləməsi: Münasibətlər qarşılıqlı səy və emosional yatırım tələb edir. Sİ ilə münasibət isə buna ehtiyac duymur.

Empatiya əvəzinə algoritmik cavablar: Gerçək hislər yox, statistik olaraq “uyğun” cavablar verilir.

Bəs həqiqətən hissizləşirikmi?

Burada əsas məsələ təkcə texnologiyanın özündə deyil, onun necə və nə məqsədlə istifadə olunduğundadır. İnsanlar artıq sosial bacarıqları və empatiyanı texnologiyaya güvənərək öyrənməyə və təcrübə etməyə çalışırlar. Ancaq süni empatiya insanın daxili psixoloji ehtiyaclarını tam qarşılamır – bu isə uzunmüddətli psixoloji tənəzzülə səbəb ola bilər.

Çıxış yolu: Texnologiya ilə balanslı münasibət

Empatiyanın itməməsi üçün texnologiyadan alət kimi istifadə etmək və real münasibətləri unutmaqdan qaçmaq vacibdir. Uşaqlar və gənclər üçün:

-Sosial təmasların təşviqi

-Real emosional təcrübələrin dəyərli olması

-Virtualdan çox gerçək empatiyanın inkişafı bu baxımdan həyati əhəmiyyət daşıyır.

Süni intellekt bəlkə də bizi dinləyə bilər, amma duymaq, yəni gerçək anlamda empatiya qurmaq hələ də insana məxsusdur. Empatiya texnologiya ilə əvəz edilə bilməz, çünki o, insan təcrübəsinin və qarşılıqlı hislərin doğurduğu bir gücdür. Yeni nəsil bu gücü texnologiyaya uduzarsa, cəmiyyət olaraq ən dəyərli insani keyfiyyətlərimizi itirə bilərik.

Ləman Sərraf