Peşələr cəmiyyətin inkişafında, mədəniyyətin formalaşmasında və insanların gündəlik həyatında əsas rol oynayır. Hər bir peşə texniki bacarıqlar toplusudur. Lakin zaman keçdikcə, texnologiyanın inkişafı, iqtisadi dəyişikliklər və sosial tendensiyalar nəticəsində bir çox ənənəvi peşələr unudulur və ya əhəmiyyətini itirir. Azərbaycanda da belə proseslər müşahidə olunur.

Patrulaz.az araşdırması Azərbaycan xalqının zəngin mədəni irsində mühüm yer tutan, lakin müasir dövrdə yavaş-yavaş unudulan peşələrə nəzər salır, onların tarixi, səbəbləri və gələcək perspektivlərini araşdırıb.

Ölkəmizdə çoxsaylı qədim peşələr zamanla arxa planda qalmış və ya tamamilə unudulmuşdur. Misgərlik, toxuculuq, zərgərçilik, nalbəndlik, çömçə düzəltmə və s. kimi sənətlər bir zamanlar həm yerli iqtisadiyyatın, həm də mədəniyyətin əsas dayaqları sayılıblar.

Misgərlik – Əl ilə müxtəlif alətlər, qablar və bəzək əşyaları hazırlayarkən, toxucular xalçalar, kilimlər toxuyub xalqın milli simvollarını naxışlarla canlandırırdılar.

Nalbəndlik – Atların ayaqlarına nal vurmaq, onları təmizləmək və ümumi ayaq sağlamlığına qulluq göstərmək sənətidir. Keçmişdə kənd təsərrüfatında, yük və nəqliyyatda atlardan geniş istifadə olunduğu üçün nalbəndlik çox tələb olunan peşə idi.

Məsələn, Qarabağ atları ilə məşhur olan bölgələrdə nalbəndlər hər kənddə fəaliyyət göstərirdi. Onlar həm də atların yerişini yaxşılaşdırmaq və yaralanmaların qarşısını almaq üçün xüsusi nal növləri hazırlayırdılar. Bu gün isə avtomobil və texnikanın yayılması ilə nalbəndlər çox az qalıb və peşə unudulmaq üzrədir. Bu peşələrin bir çoxu indiki dövrdə fabrikləşmə, yeni texnologiyalar və həyat tərzinin dəyişməsi səbəbilə əvvəlki şöhrətini itirib.

Toxuculuq – Xalça, kilim, parça və digər toxuculuq məhsullarının əl ilə hazırlanması sənətidir. Bu sənət əsrlər boyu Azərbaycanın mədəni irsinin ayrılmaz hissəsi olub. Lakin müasir texnologiyalar və sənaye istehsalı sayəsində artıq bir xalçanı illərlə toxumağa ehtiyac qalmayıb.

Məsələn, əvvəllər Şəki və Quba bölgələrində bir xalçanın toxunması aylarla çəkirdi və hər naxış xüsusi mənanı daşıyırdı. İndi isə eyni ölçüdə xalça fabrikdə cəmi bir neçə saata hazır olur.

Zərgərçilik – Qiymətli daşlar və metallar istifadə edərək üzük, sırğa, boyunbağı və digər bəzək əşyalarını əl işləri ilə hazırlayan incəsənət və sənətkarlıq növüdür. Azərbaycanda zərgərçilik qədim dövrlərdən inkişaf edib və müxtəlif bölgələrdə özünəməxsus üslubları ilə seçilib. Şamaxı və Bakı bölgəsində məşhur zərgərlər həm milli ornamentləri, həm də müasir dizaynları birləşdirərək unikal əsərlər yaradırdılar. Lakin indiki dövrdə fabrik istehsalı geniş yayıldığı üçün ənənəvi zərgər sənəti getdikcə azalır və peşəkarlıq sahəsi məhdudlaşır.

Çömçə düzəltmə – Taxta, ağac və bəzən digər təbii materiallardan əl ilə su, süd və digər mayelərin daşıma və saxlama qabları olan çömçələrin hazırlanması sənətidir. Bu sənət qədimdən Azərbaycanda kənd təsərrüfatı və ev təsərrüfatının ayrılmaz hissəsi olub.

Misal olaraq, kənd yerlərində hər evdə ustalar taxtadan müxtəlif ölçülü və formalı çömçələr hazırlayaraq gündəlik ehtiyacları qarşılayırdılar. Bu çömçələr həm funksional, həm də bəzək əşyası kimi dəyərli hesab olunurdu. Lakin hazırda plastik və metal qabların yayılması ilə bu sənət demək olar ki, unudulub.

Dülgərlik – Taxta və digər ağac materiallarından müxtəlif məmulatlar hazırlayan, evlərin tikintisi və mebel istehsalı ilə məşğul olan sənətkarlıq peşəsidir. Azərbaycanda dülgərlik uzun illər kənd və şəhər həyatının mühüm tərkib hissəsi olub.

Keçmişdə Şəki və Quba bölgələrində dülgərlər həm ənənəvi evləri tikir, həm də əl işləri ilə bəzəkli mebellər yaradırdılar. Müasir inşaat materiallarının və sənaye mebellərinin yayılması ilə bu peşə ənənəvi formalarını itirməkdədir, lakin hələ də xüsusi sənətkar qrupları fəaliyyət göstərir.

Kəmərçi və dəri işləyicisi – Dəri materiallarından müxtəlif məhsullar hazırlayan, xüsusilə kəmərlər, çantalar və digər aksesuarları əl işləri ilə yaradan sənətkarlıq növüdür. Azərbaycanda bu peşə uzun illər xalqın gündəlik həyatında mühüm yer tutub və özünəməxsus naxışlarla bəzək sənəti kimi inkişaf edib.

Məsələn, Qərbi Azərbaycanda dəri məhsulları üzərində işləyən ustalar həm funksional, həm də estetik cəhətdən zəngin əsərlər yaradırdılar. Lakin hazırda süni materialların geniş yayılması və sənaye istehsalı bu sənətin əl işlərini azaldıb və peşə tədricən yox olmaq üzrədir.

Kəlağayı toxuculuğu – Azərbaycanın milli qadın baş örtüyü olan kəlağayının əl ilə toxunması və naxışlandırılması sənətidir. Bu ənənə çoxəsrlik tarixə malikdir və ölkənin müxtəlif bölgələrində özünəməxsus texnikalarla inkişaf edib. Şuşa və Qarabağ bölgəsində toxunan kəlağayılarda ənənəvi simvollar və naxışlar xüsusi mənalar daşıyırdı. Lakin müasir dövrdə baş örtüklərinə marağın azalması və hazır məhsulların geniş yayılması ilə bu sənət zəifləyir və qorunmağa ehtiyac duyur.

Qapı-qıfıl ustası – Əl işləri ilə müxtəlif növ qapılar, qıfıllar və kilid mexanizmləri hazırlayan və təmir edən sənətkarlıq peşəsidir. Keçmişdə hər evin, mağazanın təhlükəsizliyini təmin edən bu sənətkarlar xüsusi mexanizmlərlə işləyərək, həm funksional, həm də bəzək elementləri əlavə edirdilər.

Məsələn, Azərbaycanın qədim şəhərlərində qapı-qıfıl ustaları həm də milli ornamentlərlə bəzədilmiş qapılar hazırlayaraq memarlıq sənətinə öz töhfələrini verirdilər. Lakin indi müasir kilid sistemləri və kütləvi istehsal bu peşənin əl sənətkarlığını zəiflədib, və bu sahə getdikcə unudulmaqdadır.

Şüşə üfürmə sənəti – Əl işləri ilə şüşə qablar, vazalar və digər bəzək əşyalarının xüsusi texnika ilə hazırlanması sənətidir. Bu sənət əsrlərdir ki, müxtəlif mədəniyyətlərdə inkişaf etmiş və yüksək sənətkarlıq tələb edir. Azərbaycanda bəzi bölgələrdə sənətkarlar ənənəvi üsullarla rəngli və şəffaf şüşə qablar yaradırdılar. Hər bir parça unikal olur, onun forması və naxışları ustanın bacarığını əks etdirirdi. Lakin müasir fabrik istehsalı və ucuz plastik məhsulların yayılması ilə bu sənət getdikcə unudulur.

Dəfn xadimliyi (üzümçülük) – Keçmişdə qəbir ziyarətləri, dəfn mərasimləri və dini mərasimlərin təşkili ilə məşğul olan peşəkar işçilərin sənətidir. Bu şəxslər mərasimlərin qaydalarına uyğun icra olunmasını təmin edir, ailələrə mənəvi və praktik dəstək verirdilər.

Məsələn, Azərbaycanın kənd yerlərində üzümçülər mərasimlərdə iştirak edir, mərasim sahəsini hazırlayır və ənənəvi adətləri qoruyurdular. Lakin müasir şəhər həyatının dəyişməsi və yeni mərasim xidmətlərinin yaranması ilə bu peşə getdikcə yox olmaq üzrədir.

Sipsi ustası – Ənənəvi üsullarla xüsusi növ şirniyyat və çörək məhsullarının hazırlanması sənətidir. Sipsilər adətən bayram və mərasimlərdə xüsusi olaraq bişirilir və özünəməxsus dadı ilə seçilirdi.

Azərbaycanın bəzi bölgələrində sipsi ustaları əl əməyi ilə unikal reseptlər əsasında məhsullar hazırlayırdılar ki, bu da ailələrdə və icmalarda xüsusi hörmətə malik idi. Lakin müasir qida sənayesinin inkişafı ilə bu peşə unudulmaq üzrədir.

Qayçıçı – Dəri, parça və digər materiallar üzərində xüsusi kəsimlər edən, əl işləri üçün hazırlıq işlərini həyata keçirən sənətkarlıq peşəsidir. Qayçıçılar yüksək dəqiqlik və bacarıq tələb edən bu işi əsrlər boyu Azərbaycanda yerinə yetiriblər.

Məsələn, kənd yerlərində geyim tikmək üçün parça hazırlayan qayçıçılar həm ənənəvi naxışlara uyğun, həm də müasir tərzdə kəsimlər edərək, sənətə öz töhfələrini verirdilər. Lakin hazırda sənaye üsulları və kütləvi istehsal bu peşəni zəiflədib, və onu unudulmağa doğru aparır.

Meydançılıq – Kənd yerlərində bazar meydanlarının təşkili, tənzimlənməsi və idarəsi ilə məşğul olan peşədir. Meydançılar həm satıcılar, həm də alıcılar arasında əlaqəni təmin edir, ticarətin qaydasını qoruyurdular. Qədim dövrlərdə Azərbaycanın müxtəlif kəndlərində meydançılar bazarın açılıb-bağlanması, yerlərin paylanması və ictimai nizam-intizamın saxlanması işlərini həyata keçirirdilər. Lakin müasir bazar şəbəkələrinin və marketlərin yayılması ilə bu peşə demək olar ki, tamamilə yox olub.

Bu peşələrin unudulmasının əsas səbəblərindən biri texnoloji inkişafdır. Müasir dövrümüzdə sənaye inqilabı və yeni istehsal üsulları əl sənətkarlığını əvəz edib. Maşınlar daha sürətli və ucuz məhsul istehsalına imkan yaratdığından, əl əməyinə olan tələbat azalıb. Bundan başqa, Azərbaycanın iqtisadiyyatı və sosial quruluşu da dəyişib. Şəhərləşmə sürətləndikcə insanlar kəndlərdən şəhərlərə köçərək köhnə peşələri davam etdirməkdə çətinlik çəkirlər. Qlobal ticarət şəbəkələri isə xarici məhsulların geniş yayılması ilə yerli sənətkarlığın rəqabətini azaldıb. Bütün bunlar ənənəvi peşələrin tədricən unudulmasına səbəb olub.

Gülbəniz Səfərova