“Lunatik” sözü tarixən Ayla əlaqələndirilsə də, bu gün tibbi mənada yuxuda gəzən insanı ifadə edir və elmi adı somnambulizmdir. Bu vəziyyət insanın dərin yuxu mərhələsində olarkən tam oyanmadan ayağa qalxması və müxtəlif hərəkətlər etməsi ilə xarakterizə olunur. Yəni beyin qismən aktivləşir, amma şüur tam oyanmır. Nəticədə insan gəzir, danışır, bəzən qapı açır, əşyalarla davranır, hətta nadir hallarda evdən çıxa bilir, lakin səhər olanda baş verənləri ümumiyyətlə xatırlamır.

Somnambulizm daha çox uşaqlarda müşahidə edilir və əksər hallarda yaş artdıqca öz-özünə aradan qalxır. Bununla belə, böyüklərdə də rast gəlinə bilər. Bu hal adətən yuxunun ilk saatlarında, xüsusilə dərin yuxu mərhələsində baş verir. İnsan həmin an gözləri açıq olsa da, baxışları boş və reaksiyaları zəif olur. Ona sual verildikdə ya cavab vermir, ya da anlaşılmaz sözlər deyir. Ən vacib xüsusiyyət isə epizoddan sonra yaddaşın olmamasıdır.

Bu vəziyyətin yaranmasına bir neçə faktor təsir edə bilər: güclü stress, emosional gərginlik, yuxusuzluq, qızdırmalı xəstəliklər, bəzi dərmanlar, alkoqol qəbulu və genetik meyillilik. Əgər ailədə yuxuda gəzən biri olubsa, risk artmış olur. Yəni bu hal müəyyən qədər irsi xüsusiyyət daşıyır. Qədim inanclarda bunun Ay fazaları ilə əlaqəsi olduğu düşünülsə də, müasir elmi araşdırmalar dolunayın birbaşa təsirini təsdiqləmir.

Əksər hallarda somnambulizm ciddi psixi xəstəlik əlaməti deyil. Lakin təhlükə ondadır ki, insan şüursuz vəziyyətdə özünə xəsarət yetirə bilər. Bu halda pilləkəndən düşmək, iti əşyaya toxunmaq və ya çölə çıxmaq kimi risklər mövcuddur. Buna görə belə hallarda əsas məqsəd təhlükəsizliyi təmin etməkdir. Yuxuda gəzən insanı qəfil və sərt şəkildə oyatmaq tövsiyə edilmir; onu sakit və yönləndirici şəkildə yenidən yatağa aparmaq daha düzgün yanaşmadır.

Əgər epizodlar tez-tez təkrarlanırsa, uzun müddət davam edirsə və ya təhlükə yaradırsa, mütləq həkimə müraciət etmək lazımdır. Müalicə əsasən yuxu rejiminin normallaşdırılması, stressin azaldılması və bəzi hallarda dərman terapiyası ilə aparılır.

Bir sözlə, lunatik, yəni yuxuda gəzən insan nə mistik bir obrazdır, nə də “dəli” anlayışı ilə eyniləşdirilməlidir. Bu, beynin yuxu mexanizmlərində baş verən keçici və izah edilə bilən bir pozuntudur. Düzgün yanaşma və məlumatlılıq həm təhlükəni azaldır, həm də bu vəziyyətə daha sağlam münasibət formalaşdırır.

Ləman Sərraf