Yəqin ki, bu mənzərə sizə tanışdır: Qonaq otağında oturmusunuz və qəfil mətbəxdən nə isə götürməli olduğunuzu xatırlayırsınız. Ayağa qalxıb mətbəxə daxil olan kimi sanki beyninizdəki bütün yaddaş silinir. Divara baxıb özünüzə sual verirsiniz: “Mən bura niyə gəlmişdim?”

Bəziləri bunu yorğunluq, bəziləri isə unutqanlıq hesab edir. Lakin Patrul.az-ın araşdırmasına görə, bu, beynimizin çox mürəkkəb bir qorunma mexanizmidir. Elmdə buna “Qapı effekti” (Doorway Effect) deyilir.

Beynimiz niyə “Reset” atır?

ABŞ-nin Notr-Dam Universitetinin alimləri sübut ediblər ki, qapıdan keçmək beyin üçün sadəcə fiziki bir hərəkət deyil. Beynimiz qapı kəsiyini bir “Hadisə Sərhədi” (Event Boundary) kimi qəbul edir.

Arxivləşdirmə: Beynimiz hər otağı ayrı bir “fayl” kimi görür. Siz bir otaqdan digərinə keçəndə, beyin köhnə otaqdakı məlumatları “artıq lazım deyil” deyərək arxivə atır ki, yeni mühitə yer açsın.

Diqqət Dağılması: Yeni otağa daxil olduqda yeni rənglər, əşyalar və qoxular beynin diqqətini cəlb edir. Bu yeni məlumat axını köhnə niyyəti (məsələn: su içmək istəyini) yaddaşın alt qatlarına itələyir.

Bu hal daha çox kimlərdə olur?

Araşdırmalar göstərir ki, çoxşaxəli düşünən, eyni anda bir neçə işi planlayan insanlarda “Qapı effekti” daha sıx müşahidə olunur. Bu, sizin beyninizin “operativ yaddaşının” (RAM) həddindən artıq yükləndiyini göstərir.

Unutmamaq üçün nə etməli?

Əgər mətbəxə keçəndə nə götürəcəyinizi unutmamaq istəyirsinizsə, mütəxəssislər kiçik bir hiylə təklif edir: Otaqdan çıxanda edəcəyiniz işi ucadan deyin və ya əlinizdə həmin işi xatırladan bir hərəkət edin. Məsələn, su içməyə gedirsinizsə, əlinizi stəkan tutmuş kimi saxlayın.

“Qapı effekti” beynimizin yaddaşı təmizləmək üçün istifadə etdiyi bir “reset” mexanizmidir. Bir otaqdan digərinə keçdiyiniz zaman beyniniz qapı kəsiyini bir hadisənin sonu və yenisinin başlanğıcı kimi qəbul edir. Nəticədə, köhnə otaqdakı məlumatları cari yaddaşdan silərək yeni mühitə fokuslanır. Yəni, otağa girəndə nə üçün gəldiyinizi unutmağınız xəstəlik deyil, beyninizin məlumatları arxivləşdirmə sürətinin nəticəsidir.

Cəmilə Cəfərzadə