Süni intellekt dövrü həyatımıza sürətlə daxil oldu. Artıq sosial şəbəkələrdən bank tətbiqlərinə, dövlət xidmətlərindən gündəlik alış-verişə qədər hər addımda AI alqoritmlərinin izi görünür. Onlar prosesi sürətləndirir, xidmətləri avtomatlaşdırır, həyatımızı bir az da rahat edir. Amma bu rahatlığın arxa tərəfində şəxsi məlumatlarımızın təhlükədə olmaq riski var.

Bu sual sadəcə texniki bir məsələ deyil. Bu, vətəndaşların məxfiliyinə olan inamı, ölkələrin rəqəmsal təhlükəsizlik strategiyalarını və gələcəyin informasiya müharibələrinin hədəf nöqtələrini müəyyənləşdirən əsas məsələdir.

Patrul.az mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

AI necə məlumat toplayır? – görünməyən sistemin görünən nəticələri

AI sistemləri data toplamaq üçün:

– davranış analitikası,

– kukilər,

– cihaz izləri,

– sosial şəbəkə fəaliyyətləri,

– lokasiya məlumatları kimi çoxsaylı mənbələrdən istifadə edir.

Bir çox istifadəçi fərqinə varmadan öz rəqəmsal həyatının böyük hissəsini bu sistemlərə ötürür.

Risklər nədən ibarətdir?

1. Məlumat sızmaları daha çox zərər verir

Əvvəllər sızan məlumatlar ad, soyad və telefon nömrəsi kimi sadə bilgilər idi. AI dövründə isə sızan dataset-lər:

• bank əməliyyat tarixçəsi,

• psixoloji portret,

• səni tanıdan biometrik datalar,

• hətta yazışma analitikası

kimi dərin məlumatları əhatə edə bilər. Bu isə kiberhücumların təsir gücünü qat-qat artırır.

2. “Deepfake”təhlükəsi

AI insanların səsini, üzünü, danışıq tərzini bir neçə dəqiqəlik nümunə əsasında kopyalaya bilir. Bu isə saxta videolar, kimlik oğurluğu, reputasiya hücumları, sosial mühəndislik fırıldaqları kimi yeni risklərin yaranmasına səbəb olur.

3. Şəxsi məlumatlara əsaslanan manipulyasiya

Siyasi kampaniyalardan tutmuş, reklam hədəflənməsinə qədər AI fərdi davranışlarını proqnozlaşdıraraq insanları yönləndirmək gücünə malikdir. Bu isə informasiya təhlükəsizliyi, seçki manipulyasiyası, sosial balonçaların yaranması kimi problemləri artırır.

4. Şirkətlərin nəzarətsiz data toplaması

Bir çox platforma “razıyam” düyməsinin arxasında böyük həcmdə məlumat toplayır. Vətəndaş isə nə toplanır, necə istifadə olunur, kimlərlə paylaşılır çox vaxt bilmir. AI bu məlumatları emal edərək insan haqqında insanın özü qədər bilik qazana bilir.

Azərbaycan konteksti: vəziyyət necədir?

Ölkədə rəqəmsal xidmətlərin genişlənməsi, e-hökumət, bankların rəqəmsallaşması və süni intellekt texnologiyalarının tətbiqi fonunda şəxsi məlumatların qorunması aktual mövzuya çevrilib.

Problemlər:

– istifadəçilərin data təhlükəsizliyi savadının aşağı olması,

– şəxsi məlumatlarla bağlı maarifləndirmənin zəifliyi,

– platformaların məlumat emalı prosesinin kifayət qədər şəffaf olmaması,

– sosial şəbəkələrdə məlumat paylaşımının nəzarətsizliyi.

Risklərin qarşısını necə almaq olar?

✔ Güclü və fərqli şifrələr

✔ İki mərhələli doğrulama

✔ Şübhəli linklərə daxil olmamaq

✔ Sosial şəbəkələrdə həddindən çox məlumat paylaşmamaq

✔ Əsas tətbiqlərin məxfilik parametrlərini yeniləmək

✔ Yalnız rəsmi mənbələrdən proqramlar yükləmək

Ləman Sərraf