Telefonlarımız gündəlik həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Eyni cihaz həm qələm, həm kamera, həm naviqator, həm də cibimizdəki kiçik casus rolunu oynaya bilər.

Patrulaz.az telefonların bizi izləmək üçün istifadə etdiyi əsas üsulları, nə üçün narahat olmalı olduğumuzu və bunu azaltmaq üçün gündəlik, praktiki tədbirləri qısa və aydın şəkildə təqdim edir:

Telefon sizi necə “görür” – əsas üsullar

GPS (dəqiq yer müəyyənləşdirmə)

Smartfonun GPS çipi ən dəqiq yer məlumatını verir koordinatlar metr dəqiqliyi ilə alınır və bununla naviqasiya, yerləşim əsaslı xidmətlər işləyir. Lakin GPS məlumatları tətbiqlərə açıq olduqda həmin tətbiqlər və onların reklam/analitika tərəfdaşları da səni izləyə bilər.

Mobil şəbəkə və bazadaşma (cell towers)

Telefon GPS bağlı olsa belə, operatorun baza stansiyaları (cell towers) vasitəsilə hansı ərazidə olduğunu təxmin etmək mümkündür. Bir neçə baza stansiyasından gələn siqnallar triangulyasiya edilərək telefonun təxmini mövqeyi müəyyənləşdirilə bilər. Həmçinin telekommunikasiya infrastrukturundakı zəifliklər (məsələn, SS7) saxta izləməyə imkan yarada bilər.

Wi-Fi və Bluetooth şəbəkələri

Telefonlar ətrafdakı Wi-Fi şəbəkələrini və Bluetooth cihazlarını axtararkən MAC ünvanları və siqnal gücü kimi məlumatlar ötürür. Bu məlumatlar küçədə və ya yerlərdə şəxslərin hərəkətinin izlənməsi üçün istifadə oluna bilər,  məsələn, ticarət mərkəzlərində və ya şəhər kameraları ilə birləşdirildikdə.

Tətbiqlər və “reklam identifikatorları”

Bir çox tətbiq (xüsusən pulsuz) reklam gəliri üçün istifadəçini izləyir: tətbiqin daxilində hansı səhifələri açdığın, nə vaxt harda olduğunu, hansı reklama kliklədiyini qeydə alır. Bu izləmə üçün mobil reklam identifikatorları (Android-də Ad ID, iOS-də IDFA) və çerez-tipli texnikalar istifadə olunur. Bu məlumatlar reklam şəbəkələri və data-broker şirkətləri tərəfindən profil yaratmaq üçün toplanıb satıla bilər.

Veb-brauzer və “fingerprinting”

Mobil brauzerlər və vebsaytlar cihazın modelindən, ekran ölçüsündən, quraşdırılmış fontlardan və digər texniki göstəricilərdən unikal “barmaq izi” (fingerprint) çıxara bilər. Bu, çerezlər silinsə belə istifadəçini tanımağa kömək edir.

Kimlər bu məlumatları toplayır və nə üçün?

Tətbiq və reklamaxtaran şirkətlər  fərdiləşdirilmiş reklam göstərmək və istifadəçi profilləri yaratmaq üçün

Data brokerlər – müxtəlif tətbiqlərdən toplanmış yerdəyişmə məlumatlarını alıb satırlar. Belə məlumatlar hətta dövlət qurumlarına da ötürülə bilər.

Hökumət və hüquq-mühafizə orqanları – məhkəmə qərarı və ya xüsusi kanallar vasitəsilə operator məlumatlarına (CSLI) çıxış ala bilərlər.

Kiberhücumlardan istifadə edən şəxslər və təşkilatlar – SS7 kimi zəifliklərdən, ya da hücumla qurulmuş “cell site simulator” (Stingray) qurğularından.

Bunu azaltmaq üçün sürətli və praktik addımlar (gündəlik istifadə üçün)

Tətbiq icazələrini gözləyin və məhdudlaşdırın

Hər tətbiqin yer (location) icazəsini “həmişə” deyil, yalnız “tətbiq istifadə edilərkən” və ya tamamilə “rədd et” kimi seç. Android/iOS-də tətbiq icazələrini mütəmadi yoxla.

Reklam identifikatorunu silin/limit et

iOS-də App Tracking Transparency pəncərələrindən “Track” icazəsini rədd et; Android-də Ad ID-ni silmə və ya deaktivləşdirmə seçimindən istifadə et. Bu, reklam profillərinin birləşdirilməsini çətinləşdirir.

Lokasiya dəqiqliyini məhdudlaşdır

GPS dəqiqliyini lazım olmayan hallarda söndür. “Location accuracy” və ya “Wi-Fi-based location” kimi parametrləri deaktivləşdirərək dəqiqliyi azalda bilərsən.

Wi-Fi və Bluetooth-u idarə et

İstifadə etmədiyin zaman Bluetooth və Wi-Fi-ni söndür. Publik Wi-Fi-lərdə şəxsi məlumatlara giriş etmə. Bluetooth vasitəsilə gizli izləyiciləri (tracker) yoxlamaq üçün xüsusi alətlər var.

Brauzer və çerez idarəsi

Reklam izləmə və üçüncü tərəf çerezlərini bloklayan brauzer və əlavələr istifadə et; brauzerdə “Do Not Track” və ya privat rejim kömək edir, amma tam zəmanət deyil.

Məhdudlaşdırılmış hesablar və həssas xidmətlər

“Location History” (Google hesabı), “Find My” və digər mərkəzi xidmətləri yalnız ehtiyac olduqda aktiv saxla. Hesab parametrlərində tarixçəni periodik sil.

Proqram yeniləmələrini quraşdır və etibarlı mənbədən yüklə

Operativ sistem və tətbiq yeniləmələri təhlükəsizlik vulnərabilitelerini aradan qaldırır. Tətbiqləri rəsmi mağazalardan yüklə.

Ən sərt tədbir: Uçuş rejimi, siqnal-bloklayıcı (pouch)

Tam gizlilik üçün uçuş (airplane) rejimi və ya xüsusi siqnal-bloklayıcı çantalar (Faraday pouch) istifadə edilə bilər, amma bunlar çağırış və məlumat axınını tam kəsir və hər zaman praktik deyil.

Nəyi bilmək vacibdir? real risklər və həqiqətlər

GPS-i söndürsən də, telefon tamamilə “gizli” olmur. Mobil şəbəkə göstəriciləri və Wi-Fi/BT siqnalları vasitəsilə yerdəyişməni təxmin etmək mümkündür. Pulsuz tətbiqlərin qiyməti bəzən sənin məlumatındır. Reklam gəliri üçün toplanan məlumatlar və onların üçüncü tərəflərə satılması geniş yayılıb.

Telefonun bizi izləyə bilməsi bir sıra texnologiyaların – GPS, cell tower triangulyasiyası, Wi-Fi/Bluetooth siqnalları, tətbiq reklam identifikatorları və veb-fingerprinting bir yerdə işləməsinin nəticəsidir. Tam anonim olmaq çətindir, amma yuxarıdakı praktiki addımlarla izlənmə səviyyəsini xeyli aşağı sala bilərsən. Təhlükəsiz davranış, icazələri idarə etmək və hesab parametrlərini mütəmadi yoxlamaq ən effektiv gündəlik addımlardır.