Yeniyetməlik dövrü bir çox valideyn üçün övladını anlamağın ən çətin mərhələlərindən biri hesab olunur. Uşaqlıqdan yetkinliyə keçid dövrü olan bu illərdə ailədaxili mübahisələr artır, qadağalar çoxalır və qarşılıqlı anlaşılmazlıqlar yaranır. Lakin mütəxəssislər bildirirlər ki, yeniyetmələrin davranışlarını yalnız inadkarlıq və ya sözə baxmamaq kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. 

Patrul.az-ın araşdırmasına görə, bu dövrdə baş verən dəyişikliklərin arxasında həm bioloji, həm də psixoloji səbəblər dayanır.

Maraqlıdır ki, aparılan tədqiqatlar yeniyetmələrin böyük hissəsinin məktəbdə yaşadıqları problemləri valideynlərindən gizlətdiyini ortaya qoyub. ABŞ-ninMinnesota Universitetinin araşdırmasına görə, yuxarı sinif şagirdlərinin 83 faizi qiymətləri və məktəbdə qarşılaşdıqları çətinliklər barədə ailəsinə tam həqiqəti demir. Mütəxəssislər bunun əsas səbəblərindən biri kimi həddindən artıq nəzarəti göstərirlər. Valideyn yalnız yüksək nəticə tələb etdikdə və hər gün qiymətləri yoxladıqda, yeniyetmə öyrənməyə deyil, səhvlərini gizlətməyə və problemlərdən yayınmağa fokuslana bilir.

Psixoloqların fikrincə, yeniyetməlik dövründə baş verən üsyankar davranışların kökündə beynin inkişaf prosesi dayanır. ABŞ Pediatriya Akademiyasının məlumatına görə, 12-17 yaş arasında beynin qərarvermə, özünənəzarət və məsuliyyət hissinə cavabdeh olan prefrontal qabıq hissəsi intensiv şəkildə formalaşır. Eyni zamanda hormonal dəyişikliklər emosional reaksiyaları gücləndirir. Nəticədə valideynlərin sərt qadağaları yeniyetmə tərəfindən qayğı deyil, şəxsi azadlığa müdaxilə kimi qəbul edilə bilər.

Harvard Universitetinin professoru Elizabet Uokerin araşdırmaları da göstərir ki, davamlı qadağalar uşaqları daha çox alternativ yollar axtarmağa sövq edir. Əksinə, seçim imkanı verilən və fikri dinlənilən yeniyetmələr məsuliyyət hissini daha tez mənimsəyir. Məhz buna görə mütəxəssislər ailə qaydalarının səbəblərinin izah edilməsini və onların müzakirə olunmasını vacib hesab edirlər. Belə ailələrdə böyüyən uşaqların həm məktəb nəticələri daha yüksək olur, həm də riskli davranışlara meyli azalır.

Araşdırmalar göstərir ki, yeniyetmələrin inkişafı üçün bəzi sahələrdə sərbəstlik xüsusilə vacibdir. Bunlardan biri özünüifadə hüququdur. Kembric Universitetinin tədqiqatçıları müəyyən ediblər ki, saç düzümünü dəyişmək, fərqli geyim tərzi seçmək və ya xarici görünüşlə bağlı kiçik qərarları müstəqil vermək imkanı olan yeniyetmələr emosional intellekt baxımından daha yüksək nəticələr göstərirlər. Çünki bu cür seçimlər onların şəxsiyyət formalaşdırmasına kömək edir.

Digər vacib məsələ şəxsi məkanın qorunmasıdır. Psixoloqlar xəbərdarlıq edirlər ki, valideynlərin icazəsiz şəkildə gündəlikləri oxuması, şəxsi yazışmaları yoxlaması və ya daimi nəzarət etməsi etimad münasibətlərinə ciddi zərbə vura bilər. Yeniyetmə bunu qayğıdan çox etimadsızlıq kimi qəbul edir və zamanla ailədən uzaqlaşmağa başlayır.

Mütəxəssislərin diqqət çəkdiyi üçüncü vacib məqam isə səhv etmək hüququdur. Hər bir insan kimi yeniyetmələr də səhvlər edərək öyrənirlər. İmtahandan zəif nəticə almaq, vacib bir işi unutmaq və ya yanlış qərar vermək onların məsuliyyət hissini formalaşdıran təcrübələrdir. Psixoloqlar hesab edirlər ki, valideynlərin əsas vəzifəsi hər problemi uşağın yerinə həll etmək deyil, onun nəticələrini anlamağa kömək etməkdir.

Təhsil məsələsində də maraqlı nəticələr mövcuddur. Dünyanın ən uğurlu təhsil sistemlərindən biri hesab olunan Finlandiyada uşaqlara erkən yaşlarda ciddi akademik təzyiq göstərilmir. Buna baxmayaraq, finlandiyalı şagirdlər beynəlxalq qiymətləndirmələrdə yüksək nəticələr nümayiş etdirirlər. Mütəxəssislər bunu öyrənməyə qarşı marağın qorunması ilə əlaqələndirirlər. Stenford Universitetinin neyrobioloqu Ceyms Qrossun sözlərinə görə, uşaqların əsas problemi tənbəllik deyil, öyrəndikləri biliklərin həyatdakı tətbiqini görə bilməmələridir.

Araşdırmalardan aydın olur ki, uğursuzluqlara verilən reaksiya uşağın gələcək davranışına ciddi təsir edir. Çikaqo Universitetinin tədqiqatına görə, məktəbdəki problemləri övladları ilə sakit və ittihamsız şəkildə müzakirə edən valideynlərin uşaqları sonradan daha yaxşı nəticələr göstərirlər. Belə uşaqlar səhvlərini gizlətmək əvəzinə həll yolları axtarmağa üstünlük verirlər.

Mütəxəssislərin ümumi qənaəti ondan ibarətdir ki, yeniyetməlik dövrü mübarizə deyil, əməkdaşlıq dövrü olmalıdır. Bu mərhələdə sərt qadağalardan daha çox qarşılıqlı hörmət, səbir və etimad vacibdir. Çünki bir vaxtlar ailəsini ən çox narahat edən yeniyetmələrin böyük əksəriyyəti zaman keçdikcə məsuliyyətli və yetkin fərdlərə çevrilirlər. Valideynlərin bu dövrdə ən mühüm vəzifəsi isə övladları ilə aralarındakı etibar körpüsünü qoruyub saxlamaqdır.

Ləman Sərraf