“Bu uşaq eynilə atasına oxşayır”, “Gözləri anasının gözləridir”, “Xasiyyəti babasına çəkib”… Bu cür ifadələr demək olar ki, hər ailədə səslənir. Həqiqətən də uşaqlar valideynlərindən yalnız xarici görünüş deyil, həm də sağlamlıq, davranış və müəyyən qabiliyyətlərlə bağlı genetik xüsusiyyətlər miras alırlar. Lakin mütəxəssislər bildirirlər ki, genetika heç də hər şeyi əvvəlcədən müəyyən etmir. İnsanın necə formalaşacağına genlərlə yanaşı, yaşadığı mühit, qidalanması, tərbiyəsi və həyat tərzi də ciddi təsir göstərir.

Patrul.az-ın araşdırmasına görə, insan orqanizmində təxminən 20 min gen var. Uşaq bu genlərin yarısını anasından, yarısını isə atasından alır. Hər bir gen cütünün hansı hissəsinin aktiv olacağı isə təsadüfi seçim nəticəsində müəyyənləşir. Məhz buna görə eyni valideynlərin övladları bir-birindən xeyli fərqlənə bilir.
Genetikanın ən çox təsir etdiyi xüsusiyyətlərdən biri xarici görünüşdür. Göz rəngi, saçın quruluşu, boy, üz cizgiləri, dəri rəngi və hətta səs tonu böyük ölçüdə genlərdən asılıdır. Bununla belə, bu xüsusiyyətlər tək bir gen tərəfindən deyil, çoxsaylı genlərin birgə təsiri ilə formalaşır. Məsələn, qəhvəyi göz rəngi adətən dominant hesab olunsa da, hər iki valideyndə gizli mavi göz geni olduqda mavigözlü uşaq dünyaya gələ bilər.

Boy da valideynlərdən ötürülən əsas xüsusiyyətlərdəndir. Alimlərin hesablamalarına görə, insanın boyunun təxminən 70-80 faizi genetik amillərlə bağlıdır. Lakin uşağın uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə düzgün qidalanması, fiziki aktivliyi, yuxu rejimi və ümumi sağlamlığı da son boy göstəricisinə əhəmiyyətli təsir göstərir.
Sağlamlıq baxımından da bir çox xüsusiyyətlər valideynlərdən ötürülə bilər. Şəkərli diabet, yüksək təzyiq, ürək-damar xəstəlikləri, allergiyalar, bəzi onkoloji xəstəliklər və digər irsi problemlərə meyllilik genetik yolla keçə bilər. Ancaq genetik meyl həmin xəstəliyin mütləq yaranacağı anlamına gəlmir. Sağlam həyat tərzi bir çox hallarda bu riskləri azaltmağa kömək edir.

Son illərdə aparılan araşdırmalar göstərir ki, psixoloji xüsusiyyətlərin də müəyyən hissəsi irsiyyətlə əlaqəlidir. Temperament, emosional həssaslıq, narahatlığa meyllilik və ya risk etmə davranışı qismən genetik faktorların təsiri altında formalaşa bilər. Lakin insanın xarakteri yalnız genlərdən ibarət deyil. Ailə mühiti, valideyn münasibəti, təhsil və sosial çevrə bu xüsusiyyətlərin inkişafında həlledici rol oynayır.

İntellekt də həm genetikanın, həm də mühitin birgə məhsulu hesab olunur. Elmi araşdırmalar göstərir ki, intellektual potensialın formalaşmasında irsiyyət mühüm rol oynasa da, uşağın erkən yaşlardan aldığı təhsil, oxuduğu kitablar, ünsiyyət qurduğu insanlar və inkişaf mühiti onun bacarıqlarının reallaşmasına birbaşa təsir edir.
Bəzi xüsusiyyətlər isə maraqlı genetik mexanizmlərlə bağlıdır. Məsələn, qan qrupu valideynlərin genlərinin kombinasiyasına əsasən müəyyən olunur. Solaxaylıq, çillərin yaranması, saçın buruq və ya düz olması kimi xüsusiyyətlər də əsasən genetik faktorlarla əlaqələndirilir. Alimlər xüsusilə mitoxondrial DNT-yə diqqət çəkirlər. Bu genetik material yalnız anadan uşağa ötürülür və hüceyrələrin enerji istehsalında mühüm rol oynayır. Digər tərəfdən, yalnız oğlan uşaqları atalarından Y xromosomunu alırlar. Bu xromosom kişi cinsiyyətinin formalaşması ilə yanaşı, bəzi irsi xüsusiyyətlərin ötürülməsində də iştirak edir.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, “uşaq bütün xüsusiyyətlərini anadan alır” və ya “hər şey atadan keçir” kimi fikirlər elmi cəhətdən doğru deyil. Genetika çox mürəkkəb mexanizmdir və uşağın hansı xüsusiyyətləri daha çox daşıyacağı əvvəlcədən dəqiq proqnozlaşdırıla bilmir.
Hər bir uşaq valideynlərindən aldığı genetik irsin unikal birləşməsidir. Lakin onun gələcək sağlamlığı, şəxsiyyəti və bacarıqları yalnız genlərdən deyil, sevgi dolu ailə mühitindən, düzgün tərbiyədən, keyfiyyətli təhsildən və sağlam həyat tərzindən də asılıdır. Genlər insanın başlanğıc nöqtəsini müəyyənləşdirir, həyat isə həmin potensialın necə reallaşacağını formalaşdırır.

Ləman Sərraf